پتاسیم هیدروکسید (Potassium hydroxide) یا پتاس سوزآور، یک باز قوی با فرمول شیمیایی KOH است که به شکل جامد سفید (پرک، گرانول یا پودر) عرضه میشود. این ماده بسیار خورنده است، در آب حل می شود و محلول قلیایی با pH حدود ۱۳–۱۴ تولید می کند. به دلیل خاصیت خورندگی شدید، حتماً با دستکش، عینک ایمنی و در محیط تهویه دار استفاده شود.
کاربردهای اصلی پتاسیم هیدروکسید:
| شکل | جامد کریستالی سفید یا پودر، پرک، گلوله |
| رنگ | سفید تا سفید مایل به زرد |
| بو | بدون بو |
| مقدار pH | >۱۳ (در محلول ۱ مولار) |
| نقطه ذوب | ۳۶۰–۴۰۶ درجه سانتی گراد |
| نقطه جوش | ۱۳۲۷ درجه سانتی گراد |
| نقطه اشتعال | غیرقابل اشتعال |
| چگالی | ۲٫۰۴–۲٫۱۲ گرم بر سانتی متر مکعب |
| وزن مولکولی | ۵۶٫۱۱ گرم بر مول |
| حلالیت در آب | بسیار بالا |
پتاسیم هیدروکسید یک باز قوی است. پتاسیم هیدروکسید یک ترکیب معدنی غیرآلی است که از یک یون پتاسیم (K+) و یک یون هیدروکسید (OH-) تشکیل شده و پیوند یونی دارد. ساختار کریستالی آن شبیه به نمک طعام (NaCl) است و به شدت هیگروسکوپیک (جاذب رطوبت) می باشد. این ماده معمولاً با خلوص ۹۰–۹۹٪ در بازار موجود است و در تماس با هوا چسبناک و مرطوب می شود. تفاوت اصلی آن با سدیم هیدروکسید (NaOH یا سود سوزآور) در انحلال پذیری بالاتر نمک های پتاسیمی و رسانایی بهتر محلول آن در باتری هاست.
مهمترین کاربرد پتاسیم هیدروکسید خنثی سازی اسید ها است. از این ماده برای تولید صابون های مایع، صنایع رنگ و رزین و همچنین مواد شیمیایی حاوی این ماده استفاده می شود. این ماده به طرز خطرناکی خورنده است.
جرم مولی پتاسیم هیدروکسید برابر است با 56.11 یعنی مجموع جرم های اتمی عناصر تشکیل دهنده آن:
جرم اتمی پتاسیم (K): حدود 39.10 گرم بر مول
جرم اتمی اکسیژن (O): حدود 16.00 گرم بر مول
جرم اتمی هیدروژن (H): حدود 1.01 گرم بر مول
56.11=39.10+16.00+1.01
بنابراین جرم آن حدود 56.11 گرم بر مول است.
پتاس محلول در الکل و گلیسیرین بوده ولی در اتر و آمونیاک مایع نامحلول است. جالب است بدانید میشل شورول دانشمند فرانسوی در سال 1817، هنگامی که اسپرماستی، ماده مومی حاصل از روغن اسپرم نهنگ را با هیدروکسید پتاسیم گرم می کرد، ستیل الکل را کشف کرد.
پتاسیم هیدروکسید یکی از قدیمی ترین مواد شیمیایی شناخته شده توسط بشر است. قرن ها قبل از آنکه شیمیدانان ساختار این ماده را بشناسند، انسان ها از خاکستر چوب برای تولید یک ماده قلیایی قوی استفاده می کردند که امروزه آن را پتاس می نامیم.
در گذشته خاکستر گیاهان و درختان را با آب مخلوط می کردند. محلول حاصل حاوی ترکیبات پتاسیمی بود و پس از تبخیر آب، ماده ای قلیایی به دست می آمد که برای ساخت صابون، شستشو و فرآوری منسوجات کاربرد داشت. واژه Potash نیز از عبارت «Pot Ash» به معنی «خاکستر جوشانده شده در دیگ» گرفته شده است.
تا قرن هجدهم، دانشمندان تصور می کردند تمام مواد قلیایی مشابه یکدیگر هستند. اما در سال ۱۸۰۷، شیمیدان انگلیسی Humphry Davy با استفاده از الکترولیز موفق به جداسازی عنصر Potassium از ترکیبات پتاسیمی شد. این کشف نشان داد که قلیاهای پتاسیمی با قلیاهای سدیمی تفاوت دارند و راه را برای شناخت دقیق این ماده هموار کرد.
پتاسیم هیدروکسید به دو شکل اصلی در بازار موجود است:
پتاسیم هیدروکسید مایع در واقع همان محلول آبی پتاسیم هیدروکسید (KOH) است که به صورت آماده و با غلظت بالا تولید و عرضه می شود. این فرم مایع، پرکاربردترین شکل صنعتی آن است، چون نیازی به حل کردن پودر/پولک جامد ندارد و مستقیماً در فرآیندها استفاده می شود. ۴۵٪: رایج ترین غلظت صنعتی مخصوصاً در ایران و بسیاری کشورها است. کاربردهای اصلی نوع مایع:
پتاسیم هیدروکسید یک باز قوی و پرکاربرد است که به دلیل حلالیت بالا، رسانایی عالی و خاصیت قلیایی شدید، در صنایع متنوعی استفاده می شود.
مواد شوینده: ماده اصلی تولید صابون مایع، شامپو و پاک کننده های نرم (ساپونیفیکاسیون چربی ها).
بیودیزل: کاتالیزور کلیدی در فرآیند ترانس استریفیکاسیون روغن های گیاهی و ضایعاتی.
کشاورزی: تولید کودهای مایع پتاسیمی، تنظیم pH خاک و افزایش مقاومت گیاهان به خشکی.
باتری سازی: الکترولیت در باتری های قلیایی (Ni-Cd، Ni-MH و Alkaline).
سایر صنایع: تنظیم pH در صنایع شیمیایی، صنایع غذایی (فرآوری زیتون، کاکائو)، نساجی، تولید خمیر کاغذ و پاک کننده های صنعتی فلزات.
برای جزئیات کامل، تخصصی و عمیق تر، به صفحه اختصاصی کاربرد پتاسیم هیدروکسید بروید.
پتاس بسیار خورنده است و می تواند منجر به آسیب های شدید پوستی شود. این ماده سمیت بالایی دارد و تماس با این ماده می تواند به چشم و غشای مخاطی فرد و همچنین تخریب بافت و سوختگی شدید شود. محلول های رقیق تر از این ماده نیز سوختگی های شدید به همراه دارد. توصیه می شود این ماده از دسترس کودکان دور نگه داشته شود. زیرا مصرف این ماده باعث درد شدید شکم و آسیب جدی به دهان، گلو و دستگاه گوارش شود. در صورت مواجهه با این ماده بر روی چشم در ابتدا به مدت 15 الی 20 دقیقه چشم ها رو بشویید و به سرعت به مراکز درمانی مراجعه نمایید. هنگام استفاده از این ماده باید از دستکش های مخصوص و عینک های محافظ استفاده شود. این ماده باید در محیطی خشک و خنک نگهداری شود.
برای دریافت اطلاعات کامل در مورد MSDS پتاسیم هیدروکسید بر روی لینک کلیک کنید.
جایگزینی پتاسیم هیدروکسید بستگی به کاربرد نهایی آن دارد، زیرا این ترکیب به دلیل خواص قلیایی قوی خود در بسیاری از فرآیندهای شیمیایی، صنعتی و حتی در مصارف خانگی استفاده می شود.
سدیم هیدروکسید (NaOH):
NaOH یک باز قوی است و برای تنظیم pH در بسیاری از کاربردها می تواند جایگزین شود. نقطه ضعف آن این است که محلول های NaOH معمولاً شفافیت کمتری دارند.
کلسیم هیدروکسید (Ca(OH)₂):
به عنوان آهک هیدراته شناخته می شود و برای تنظیم pH آب و خاک در کشاورزی استفاده می شود، اما قدرت کمتری از این ماده دارد.
سدیم هیدروکسید (NaOH):
برای تولید صابون های جامد به جای مایع استفاده می شود. صابون های تولید شده با NaOH سخت تر هستند.
آمونیوم هیدروکسید (NH₄OH):
برای کاربردهایی که نیاز به باز ضعیف تری دارند، می تواند جایگزین شود، اما به دلیل بوی تند و فرار بودن، در موارد خاص استفاده می شود.
برای تنظیم pH در محیط هایی که نیاز به یک باز کمتر قوی دارند، استفاده می شود.
سدیم کربنات (Na₂CO₃):
می تواند به عنوان یک باز ضعیف تر برای تنظیم pH استفاده شود، اما برای کاهش بار آلاینده های فلزی به اندازه این ترکیب مؤثر نیست.
سدیم هیدروکسید (NaOH):
در برخی فرآورده های غذایی برای تنظیم pH استفاده می شود، اما باید دقت شود که مقدار استفاده مطابق با استانداردهای بهداشتی باشد.
| پارامتر | شرایط نگهداری |
| دمای نگهداری | دمای خنک و پایدار (بین 15 تا 30 درجه سانتی گراد)؛ از دمای بالا یا انجماد اجتناب شود. |
| محل نگهداری | محیط خشک، خنک و دارای تهویه مناسب، دور از منابع گرما، جرقه و شعله. |
| ظرف نگهداری | ظروف دربسته از جنس پلاستیک مقاوم (مانند HDPE) یا استیل ضدزنگ مقاوم به قلیا. |
| جلوگیری از آلودگی | دور از اسیدها، فلزات واکنش پذیر (مانند آلومینیوم، روی) و مواد قابل اشتعال. |
| رطوبت | در محیط کاملاً خشک؛ به شدت جاذب رطوبت است و در حضور رطوبت واکنش می دهد. |
| نور | نیازی به محافظت خاص از نور نیست، اما ظروف مات یا تیره ترجیح داده می شود. |
| ایمنی | استفاده از دستکش، عینک ایمنی و لباس محافظ به دلیل خاصیت خورندگی شدید. |
| مدت زمان نگهداری | معمولاً پایدار برای چندین سال در شرایط مناسب (بر اساس تاریخ انقضای درج شده). |
| ملاحظات خاص | بررسی دوره ای ظروف برای نشتی یا آسیب؛ برچسب گذاری واضح و نگهداری دور از دسترس کودکان. |
فروش پتاسیم هیدروکسید یونید کره در آرکا شیمی در بسته بندی 25 کیلوگرمی انجام می گیرد، شما می توانید سفارش خود را در کمترین زمان ممکن ثبت و با بالاترین کیفیت در تمام ایران دریافت نمایید. آرکا شیمی گستر سپیدار ارائه دهنده مواد اولیه دارویی آرایشی و بهداشتی با بهترین کیفیت و قیمت است. برای خرید و ثبت سفارش و اطلاع از قیمت روز این ماده می توانید با شرکت آرکا شیمی گستر سپیدار وارد کننده مواد اولیه صنایع کشاورزی با شماره های 02182801442 و 09026715830 در تماس باشید.
سوالات متداول
1. پتاسیم هیدروکسید چیست و چه کاربردی دارد؟
پتاسیم هیدروکسید (KOH) یک ماده قلیایی قوی است که در تولید صابون، مواد شوینده و محصولات آرایشی استفاده می شود. این ماده به عنوان تنظیم کننده pH و عامل خنثی کننده در صنایع مختلف کاربرد دارد. همچنین در کشاورزی و تولید کودهای شیمیایی به کار می رود. در غلظت های بالا باید با احتیاط استفاده شود.
2. آیا پتاسیم هیدروکسید برای پوست بی خطر است؟
پتاسیم هیدروکسید در محصولات آرایشی مانند صابون ها در غلظت های پایین و خنثی شده ایمن است. در فرم خالص، این ماده خورنده بوده و می تواند باعث سوختگی پوست شود. محصولات حاوی آن باید استانداردهای بهداشتی را رعایت کنند. از تماس مستقیم با پوست اجتناب کنید.
3. چرا پتاسیم هیدروکسید در صابون سازی استفاده می شود؟
پتاسیم هیدروکسید در تولید صابون مایع به دلیل واکنش با روغن ها و تبدیل آنها به صابون و گلیسیرین استفاده می شود. این ماده نسبت به سدیم هیدروکسید صابون نرم تری تولید می کند. فرآیند صابون سازی باید با دقت انجام شود تا محصول نهایی ایمن باشد. محصول نهایی معمولاً فاقد پتاسیم هیدروکسید فعال است.
4. آیا پتاسیم هیدروکسید خوراکی است؟
پتاسیم هیدروکسید در برخی محصولات غذایی (E525) برای تنظیم اسیدیته استفاده می شود و در مقادیر مجاز ایمن است. با این حال، فرم خالص آن سمی و خورنده است و نباید مصرف شود. فقط گرید خوراکی و تحت نظارت مجاز است. مصرف خودسرانه خطرناک است.
5. تفاوت پتاسیم هیدروکسید و سدیم هیدروکسید چیست؟
پتاسیم هیدروکسید (KOH) و سدیم هیدروکسید (NaOH) هر دو قلیایی قوی هستند، اما KOH در صابون های مایع و NaOH در صابون های جامد رایج تر است. KOH حلالیت بیشتری در آب دارد و صابون نرم تری تولید می کند. هر دو خورنده هستند و نیاز به احتیاط دارند. انتخاب آنها به نوع محصول بستگی دارد.
6. آیا پتاسیم هیدروکسید برای محیط زیست مضر است؟
پتاسیم هیدروکسید در غلظت های بالا می تواند برای محیط زیست، به ویژه موجودات آبزی، مضر باشد. با این حال، در محصولات مصرفی پس از خنثی سازی بی خطر است. تخلیه مستقیم آن به آب های طبیعی باید اجتناب شود. استفاده مسئولانه و بازیافت محصولات توصیه می شود.
7. چگونه پتاسیم هیدروکسید را در محصولات شناسایی کنم؟
پتاسیم هیدروکسید روی برچسب محصولات با نام “Potassium Hydroxide” یا کد E525 (در مواد غذایی) ذکر می شود. در محصولات آرایشی مانند صابون، معمولاً پس از خنثی سازی ذکر نمی شود. برچسب محصول را بررسی کنید. از برندهای معتبر خرید کنید.
8. آیا پتاسیم هیدروکسید باعث حساسیت پوستی می شود؟
پتاسیم هیدروکسید در محصولات نهایی مانند صابون ها خنثی شده و معمولاً باعث حساسیت نمی شود. در فرم خالص، تماس با پوست می تواند باعث تحریک یا سوختگی شود. تست پچ برای محصولات جدید توصیه می شود. در صورت بروز واکنش، مصرف را متوقف کنید.
9. کاربرد پتاسیم هیدروکسید در صنایع چیست؟
پتاسیم هیدروکسید در تولید صابون، مواد شوینده، باتری های قلیایی و کودهای کشاورزی استفاده می شود. این ماده به عنوان کاتالیزور در واکنش های شیمیایی و تنظیمکننده pH کاربرد دارد. در صنایع غذایی برای فرآوری برخی محصولات مانند کاکائو استفاده می شود. باید با استانداردهای ایمنی استفاده شود.
10. آیا جایگزینی برای پتاسیم هیدروکسید وجود دارد؟
جایگزین های پتاسیم هیدروکسید شامل سدیم هیدروکسید یا سایر قلیاها مانند هیدروکسید کلسیم هستند. در صابون سازی، برخی از مواد طبیعی مانند عصاره های گیاهی قلیایی ممکن است استفاده شوند. انتخاب جایگزین به کاربرد و فرمولاسیون محصول بستگی دارد. برچسب محصول را بررسی کنید.
11. پتاسیم هیدروکسید به چه نامی معروف است؟
پتاسیم هیدروکسید (KOH) به نام پتاس سوزآور یا سود پتاس معروف است.
برای مطالعه بیشتر بر روی لینک ها کلیک کنید:
طرز تهیه محلول هیدروکسید پتاسیم
واکنش پتاسیم هیدروکسید با سولفوریک اسید
پماد هیدروکسید پتاسیم برای درمان زگیل
منبع: pubchem.ncbi.nlm.nih.gov
نوشته شده توسط: خانم مهندس سمانه مطهری
کارشناس شیمی محض با بیش از ۱۲ سال سابقه تخصصی در حوزه مواد اولیه صنایع دارویی، آرایشی بهداشتی و غذایی.
فارغ التحصیل کارشناسی شیمی محض و دارای گواهی دوره تضمین کیفیت از سازمان فنی و حرفه ای کشور و دوره تخصصی کروماتوگرافی (GC و HPLC) از دانشگاه مالک اشتر تهران.
دارای تجربه عملی در آنالیز مواد، تفسیر و ارزیابی گواهی های آنالیز (COA)، بررسی خلوص و تطابق با استانداردهای کیفی و کنترل کیفیت مواد اولیه.
سابقه همکاری با شرکت تولیدی امحا و فعالیت به عنوان مسئول فنی در شرکت های تولیدی آرایشی و بهداشتی.
آشنایی تخصصی با فرآیند تولید و فرمولاسیون شوینده های آرایشی و روند تولید در صنایع فرآورده های غذایی.
محتواهای منتشرشده بر پایه دانش علمی، تجربه عملی آزمایشگاهی و استانداردهای کیفی تدوین می شود.
aminvalipoor –
pH هیدروکسید پتاسیم بسیار بالا است و معمولاً در محلول های معمولی بین 10 تا 13 متغیر است، مقدار دقیق آن به غلظت این پایه قوی در آب بستگی دارد.