مواد اولیه تولید خوراک دام و طیور
تولید خوراک دام و طیور بر پایه ترکیبی از مواد اولیه انجام می شود که هر کدام بخشی از نیاز تغذیه ای حیوان را تأمین می کنند. این مواد می توانند منبع انرژی، پروتئین و اسیدهای آمینه، چربی، فیبر، مواد معدنی یا ویتامین باشند و در کنار آنها، گروهی از ترکیبات نیز با هدف بهبود پایداری، قابلیت استفاده از مواد مغذی، ویژگی های فیزیکی خوراک یا سایر اهداف تغذیه ای و فنی به جیره اضافه می شوند.
از نظر تغذیه ای، یک ماده اولیه را نمی توان فقط بر اساس نام یا درصد یک ترکیب مانند پروتئین خام ارزیابی کرد. ارزش واقعی آن به مجموعه ای از عوامل مانند قابلیت هضم، انرژی قابل استفاده، ترکیب اسیدهای آمینه، نوع و مقدار فیبر، میزان مواد معدنی، وجود عوامل ضد تغذیه ای، کیفیت فرآوری و وضعیت نگهداری بستگی دارد. به همین دلیل، دو ماده با درصد پروتئین مشابه لزوماً ارزش تغذیه ای یکسانی ندارند. FAO نیز اجزای اصلی خوراک را شامل رطوبت، چربی و اسیدهای چرب، پروتئین و اسیدهای آمینه، کربوهیدرات ها، فیبر، انرژی، مواد معدنی و ویتامین ها معرفی می کند.
در منابع تخصصی، مواد خوراکی معمولاً بر اساس ترکیب شیمیایی و کاربرد تغذیه ای در گروه هایی مانند علوفه و مواد خشبی، خوراک های انرژی زا، مکمل های پروتئینی، مکمل های معدنی، مکمل های ویتامینی و افزودنی های خوراک دسته بندی می شوند. این دسته بندی بیشتر یک چارچوب عملی برای شناخت و فرمولاسیون جیره است و مرز میان گروه ها همیشه مطلق نیست.
در این مقاله، مواد اولیه بر اساس نقش غالب آنها در تولید خوراک دسته بندی می شوند تا هم شناخت مواد ساده تر باشد و هم از تکرار یک ماده در چند بخش جلوگیری شود. در عین حال، تفاوت میان خوراک دام، به ویژه نشخوارکنندگان، و خوراک طیور نیز در مواردی که از نظر فرمولاسیون اهمیت دارد، در نظر گرفته خواهد شد؛ زیرا نیاز غذایی این گروه ها یکسان نیست.
مواد اولیه خوراک دام و طیور چه گروه هایی هستند؟
مهمترین مواد مورد استفاده در تولید خوراک را می توان در گروه های زیر قرار داد:
| گروه مواد اولیه | نقش اصلی در خوراک | نمونه مواد |
|---|---|---|
| غلات و منابع انرژی زا | تأمین انرژی، نشاسته و کربو هیدرات | ذرت، گندم، جو، سورگوم |
| منابع پروتئینی گیاهی | تأمین پروتئین و اسیدهای آمینه | کنجاله سویا، کنجاله کلزا، کنجاله آفتابگردان |
| منابع پروتئینی حیوانی | تأمین پروتئین، اسیدهای آمینه و در برخی موارد مواد معدنی | پودر ماهی، پودر گوشت و استخوان، پودر خون |
| محصولات جانبی غلات و صنایع کشاورزی | تأمین انرژی، پروتئین یا فیبر بسته به نوع محصول | سبوس، DDGS، گلوتن ذرت |
| روغن ها و منابع چربی | افزایش تراکم انرژی و تأمین اسیدهای چرب | روغن سویا، روغن آفتابگردان، روغن ماهی |
| علوفه و منابع فیبری | تأمین فیبر و ایجاد ساختار مناسب جیره | یونجه، کاه، سیلاژ |
| مواد معدنی | تأمین عناصر ضروری مانند کلسیم، فسفر، سدیم و روی | کربنات کلسیم، مونوکلسیم فسفات، نمک |
| ویتامین ها | تأمین ریزمغذی های ضروری | ویتامین های A، D، E، K و گروه B |
| اسیدهای آمینه | تکمیل نیاز اسیدهای آمینه و اصلاح تعادل پروتئینی جیره | متیونین، لیزین، ترئونین |
| افزودنی های خوراک | اهداف تغذیه ای، فنی یا حفظ کیفیت خوراک | آنزیم ها، پروبیوتیک ها، اسیدیفایرها، آنتی اکسیدان ها |
FAO برای نمونه خوراک ها را در هشت گروه اصلی شامل علوفه خشک، علوفه سبز، سیلاژ، خوراک های انرژی زا، مکمل های پروتئینی، مکمل های معدنی، مکمل های ویتامینی و افزودنی ها طبقه بندی می کند.
تفاوت «ماده اولیه» و «افزودنی خوراک»
همه موادی که وارد کارخانه تولید خوراک می شوند، از نظر تغذیه ای در یک سطح قرار ندارند. موادی مانند ذرت، گندم یا کنجاله سویا معمولاً بخش عمده جیره را تشکیل می دهند و مواد مغذی اصلی را فراهم می کنند؛ در مقابل، بسیاری از افزودنی ها در مقادیر بسیار کمتر مصرف می شوند و برای یک هدف مشخص به جیره اضافه می شوند. «کم مصرف بودن» یک ماده به معنی کم اهمیت بودن آن نیست؛ برخی افزودنی ها با وجود مصرف بسیار پایین، می توانند اثر قابل توجهی بر ویژگی تغذیه ای یا فنی خوراک داشته باشند.
غلات و منابع انرژی زا در خوراک دام و طیور
غلات یکی از مهمترین منابع انرژی در جیره دام و طیور هستند و بخش قابل توجهی از انرژی آنها از نشاسته تأمین می شود. در جیره طیور، ذرت از رایج ترین غلات انرژی زا است و پس از آن، بسته به شرایط منطقه و قیمت و دسترسی، گندم، جو، سورگوم و برخی غلات دیگر مورد استفاده قرار می گیرند. انتخاب میان آنها فقط بر اساس قیمت انجام نمی شود؛ میزان انرژی قابل استفاده، قابلیت هضم نشاسته، فیبر، رطوبت، عوامل ضد تغذیه ای و کیفیت فرآوری نیز اهمیت دارد.
| ماده اولیه | نقش اصلی در خوراک | مهمترین نکته فنی |
|---|---|---|
| ذرت (Corn/Maize) | منبع اصلی انرژی و نشاسته | انرژی قابل استفاده بالا و قابلیت هضم مناسب؛ کیفیت انبارش و آلودگی به مایکوتوکسین ها باید کنترل شود |
| گندم (Wheat) | تأمین انرژی و نشاسته | ارزش تغذیه ای مناسب، اما مقدار و نوع فیبر و وجود برخی ترکیبات مانند زایلان ها می تواند بر قابلیت هضم، به ویژه در طیور، اثر بگذارد |
| جو (Barley) | تأمین انرژی و کربوهیدرات | نسبت به ذرت و گندم فیبر بیشتری دارد و به همین دلیل ارزش انرژی آن معمولاً پایین تر است |
| سورگوم (Sorghum) | منبع انرژی و نشاسته | ارقام کم تانن برای خوراک مناسب ترند؛ میزان تانن و کیفیت دانه باید بررسی شود |
| یولاف (Oats) | تأمین انرژی و فیبر | چربی و فیبر آن نسبتاً بالاست و به همین دلیل کاربرد آن با ذرت یا گندم یکسان نیست |
| تریتیکاله (Triticale) | منبع انرژی و نشاسته | حاصل تلاقی گندم و چاودار و قابل استفاده در برخی جیره ها؛ کیفیت رقم و شرایط فرآوری اهمیت دارد |
| ارزن (Millet) | منبع انرژی و کربوهیدرات | در برخی مناطق به عنوان جایگزین غلات متداول استفاده می شود؛ ارزش تغذیه ای آن به گونه و رقم وابسته است |
| چاودار (Rye) | تأمین انرژی | کاربرد آن محدودتر است و ترکیباتی مانند زایلان ها و برخی عوامل ضد تغذیه ای می توانند استفاده از آن را محدود کنند |
| برنج کامل یا دانه برنج خوراکی | منبع نشاسته و انرژی | بسته به قیمت و دسترسی می تواند جایگزین بخشی از سایر غلات شود |
| ذرت خوشه ای/ذرت دانه ای فرآوری شده | تأمین انرژی | ارزش تغذیه ای به شکل محصول و روش فرآوری وابسته است |
نکته خرید: برای غلات خوراکی، بررسی رطوبت، پروتئین، آلودگی قارچی و مایکوتوکسین ها، ناخالصی، دانه های آسیب دیده و شرایط نگهداری از مهمترین کنترل های کیفی است. مقادیر استاندارد و حدود مجاز نیز باید بر اساس گونه حیوان، مقررات و مشخصات فنی خوراک تعیین شوند.
محصولات جانبی غلات و صنایع کشاورزی در خوراک دام و طیور
محصولات جانبی حاصل از آسیاب، فرآوری و استخراج ترکیبات از غلات و برخی محصولات کشاورزی، بخش مهمی از مواد اولیه خوراک هستند. ارزش تغذیه ای این مواد ثابت نیست و به نوع محصول، روش فرآوری و میزان باقی ماندن اجزای دانه بستگی دارد؛ بنابراین در فرمولاسیون، آنالیز واقعی محصول اهمیت زیادی دارد.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی در خوراک | نکته فنی |
|---|---|---|
| سبوس گندم | تأمین فیبر، بخشی از انرژی و پروتئین | فیبر آن از دانه کامل گندم بیشتر است و ترکیب آن به روش آسیاب وابسته است |
| سبوس برنج | تأمین انرژی، چربی و فیبر | به دلیل چربی نسبتاً بالا، در برابر اکسیداسیون حساس است |
| کنجاله سبوس برنج | تأمین پروتئین و انرژی | محصول حاصل از استخراج بخشی از روغن سبوس برنج؛ ترکیب آن به فرآیند استخراج وابسته است |
| جوانه گندم | تأمین پروتئین، چربی و مواد مغذی | چربی بالاتر باعث اهمیت بیشتر شرایط نگهداری و پایداری اکسیداتیو می شود |
| گلوتن ذرت | منبع پروتئین و انرژی | پروتئین بالایی دارد اما پروفایل اسیدهای آمینه آن باید در کنار سایر منابع بررسی شود |
| خوراک گلوتن ذرت (Corn Gluten Feed) | تأمین پروتئین، فیبر و انرژی | با گلوتن ذرت یکسان نیست و ترکیب آن به فرآیند تولید وابسته است |
| DDGS | تأمین پروتئین، انرژی و فسفر | محصول جانبی تولید اتانول؛ کیفیت و یکنواختی آن بین محموله ها اهمیت زیادی دارد |
| تفاله چغندر | تأمین فیبر قابل تخمیر و انرژی | در جیره نشخوارکنندگان کاربرد بیشتری دارد |
| تفاله مرکبات | تأمین کربوهیدرات های قابل تخمیر و فیبر | رطوبت و روش خشک کردن بر کیفیت و ماندگاری اثر دارد |
| تفاله نیشکر (باگاس) | منبع فیبر | فیبر بسیار بالا و قابلیت هضم پایین تر؛ کاربرد آن محدود و وابسته به فرآوری است |
| پوسته سویا | منبع فیبر و کربوهیدرات قابل تخمیر | در جیره نشخوارکنندگان کاربرد قابل توجهی دارد |
| پوسته آفتابگردان | تأمین فیبر | فیبر بالا و ارزش انرژی پایین تر؛ میزان مصرف به نوع جیره وابسته است |
| تفاله سیب | منبع فیبر و کربوهیدرات | ترکیب آن با توجه به فرآیند آب گیری و خشک کردن متغیر است |
| تفاله انگور | منبع فیبر و ترکیبات گیاهی | ارزش تغذیه ای متغیر و به دلیل ترکیبات فنولی، میزان مصرف باید کنترل شود |
منابع پروتئینی گیاهی در خوراک دام و طیور
منابع پروتئینی گیاهی بخش مهمی از جیره هستند و علاوه بر تأمین پروتئین خام، اسیدهای آمینه مورد نیاز حیوان را فراهم می کنند. با این حال، درصد پروتئین خام به تنهایی معیار مناسبی برای مقایسه این مواد نیست؛ قابلیت هضم پروتئین، پروفایل اسیدهای آمینه، میزان فیبر و وجود عوامل ضد تغذیه ای نیز باید در نظر گرفته شود. در میان این مواد، کنجاله سویا یکی از مهمترین منابع پروتئینی در جیره های تجاری دام و طیور است، اما بسته به گونه حیوان، قیمت، دسترسی و مشخصات جیره، از منابع دیگری نیز استفاده می شود.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| کنجاله سویا | منبع اصلی پروتئین و اسیدهای آمینه | پروتئین با کیفیت بالا و قابلیت هضم مناسب؛ کیفیت فرآوری و میزان عوامل ضدتغذیه ای اهمیت دارد |
| کنجاله کلزا | تأمین پروتئین و بخشی از انرژی | پروفایل اسیدهای آمینه مناسب؛ میزان فیبر و ترکیبات ضد تغذیه ای باید کنترل شود |
| کنجاله آفتابگردان | تأمین پروتئین و فیبر | پروتئین آن متغیر و فیبر نسبتاً بالا است؛ نوع پوست گیری روی کیفیت اثر دارد |
| کنجاله پنبه دانه | منبع پروتئین | وجود گوسیپول از محدودیت های مهم آن است و میزان مصرف باید کنترل شود |
| کنجاله بادام زمینی | تأمین پروتئین و انرژی | خطر آلودگی به آفلاتوکسین، به خصوص در شرایط نامناسب نگهداری، اهمیت زیادی دارد |
| کنجاله کنجد | منبع پروتئین و بخشی از انرژی | ترکیب اسیدهای آمینه و میزان فیبر بسته به روش فرآوری متفاوت است |
| کنجاله گلرنگ | تأمین پروتئین | ارزش تغذیه ای به میزان پوست و روش فرآوری وابسته است |
| کنجاله نارگیل | تأمین پروتئین و فیبر | پروتئین و فیبر آن با توجه به میزان روغن باقیمانده متفاوت است |
| نخود | پروتئین و نشاسته | دارای ترکیبات ضد تغذیه ای مانند مهارکننده های تریپسین است؛ فرآوری می تواند اهمیت داشته باشد |
| باقلا | پروتئین و انرژی | ترکیبات ضدتغذیه ای و وجود واریسین/کونوویسین در برخی ارقام باید مورد توجه قرار گیرد |
| نخودفرنگی | پروتئین و نشاسته | کیفیت پروتئین و عوامل ضدتغذیه ای در تعیین سطح مصرف اهمیت دارند |
| لوبیا | پروتئین و کربوهیدرات | استفاده از لوبیای خام به دلیل عوامل ضدتغذیه ای مناسب نیست و فرآوری اهمیت دارد |
| لوپین | پروتئین و انرژی | ترکیب آلکالوئیدها و نوع رقم بر قابلیت استفاده تأثیر دارد |
| دانه سویا کامل | پروتئین و چربی | باید به درستی فرآوری حرارتی شود تا عوامل ضدتغذیه ای کاهش پیدا کنند |
| پروتئین سیب زمینی | منبع پروتئین با قابلیت هضم بالا | محصول تخصصی تر و گران تر نسبت به منابع رایج پروتئینی |
منابع پروتئینی با منشأ حیوانی در خوراک دام و طیور
منابع پروتئینی حیوانی علاوه بر پروتئین، می توانند مقادیر قابل توجهی از اسیدهای آمینه، چربی، کلسیم و فسفر را وارد جیره کنند. ترکیب آنها به ماده اولیه و فرآیند تولید وابسته است؛ بنابراین در فرمولاسیون باید آنالیز واقعی محصول و قابلیت هضم مواد مغذی در نظر گرفته شود.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| پودر ماهی (Fish Meal) | تأمین پروتئین باکیفیت، اسیدهای آمینه و در برخی انواع اسیدهای چرب | کیفیت ماده اولیه، میزان چربی، اکسیداسیون و آلودگی اهمیت دارد |
| پودر گوشت (Meat Meal) | تأمین پروتئین و بخشی از انرژی | ترکیب غذایی آن به نوع و نسبت مواد اولیه مورد استفاده در تولید وابسته است |
| پودر گوشت و استخوان (Meat & Bone Meal) | تأمین پروتئین، کلسیم و فسفر | میزان خاکستر و نسبت کلسیم به فسفر بین محصولات مختلف متفاوت است |
| پودر خون (Blood Meal) | منبع بسیار غنی پروتئین | پروفایل اسیدهای آمینه نامتوازن است و قابلیت هضم به فرآیند خشک کردن وابسته است |
| پودر پر هیدرولیزشده (Hydrolyzed Feather Meal) | تأمین پروتئین | کراتین خام قابلیت هضم پایینی دارد و هیدرولیز مناسب برای افزایش قابلیت استفاده ضروری است |
| پودر ضایعات طیور (Poultry By-product Meal) | تأمین پروتئین، چربی و مواد معدنی | ترکیب محصول به نسبت گوشت، پوست، استخوان و سایر اجزای مورد استفاده بستگی دارد |
| پودر تخم مرغ | تأمین پروتئین و انرژی | کاربرد تخصصی تر و هزینه بالاتر نسبت به منابع رایج |
| پودر میگو و محصولات جانبی آبزیان | تأمین پروتئین و مواد معدنی | میزان خاکستر و کیتین می تواند ارزش تغذیه ای را محدود کند |
| پودر پر و خون | منبع پروتئین | در صورت استفاده باید مشخصات فرآوری و قابلیت هضم کنترل شود |
روغن ها و منابع چربی در خوراک دام و طیور
چربی ها از متراکم ترین منابع انرژی در جیره هستند و علاوه بر افزایش انرژی خوراک، اسیدهای چرب ضروری و برخی ترکیبات محلول در چربی را تأمین می کنند. انتخاب منبع چربی به پروفایل اسیدهای چرب، قابلیت هضم، پایداری اکسیداتیو، کیفیت ماده و قیمت وابسته است.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| روغن سویا | افزایش انرژی جیره و تأمین اسیدهای چرب غیراشباع | قابلیت هضم مناسب؛ به دلیل غیراشباع بودن نسبت به اکسیداسیون حساس است |
| روغن آفتابگردان | تأمین انرژی و اسید لینولئیک | اسید لینولئیک بالا؛ پایداری اکسیداتیو باید کنترل شود |
| روغن ذرت | افزایش انرژی و تأمین اسیدهای چرب | منبع چربی غیراشباع با کاربرد در خوراک |
| روغن کانولا | تأمین انرژی و اسیدهای چرب | پروفایل اسیدهای چرب مناسب و چربی غیراشباع |
| روغن نخل و مشتقات آن | افزایش انرژی و بهبود ویژگی های فیزیکی خوراک | چربی اشباع تر و در بسیاری شرایط پایدارتر از روغن های بسیار غیراشباع |
| روغن نارگیل | تأمین انرژی و اسیدهای چرب | سهم بالاتر اسیدهای چرب زنجیره متوسط و کاربرد محدودتر |
| روغن ماهی | تأمین انرژی و اسیدهای چرب امگا-3 | EPA و DHA دارد؛ کنترل اکسیداسیون اهمیت ویژه ای دارد |
| چربی حیوانی | افزایش انرژی جیره | ترکیب اسیدهای چرب به منشأ آن وابسته است |
| پیه حیوانی (Tallow) | منبع انرژی و چربی | چربی نسبتاً اشباع و پایدارتر از بسیاری از روغن های گیاهی |
| چربی طیور (Poultry Fat) | افزایش انرژی خوراک | قابلیت هضم مناسب؛ کیفیت و میزان اکسیداسیون باید بررسی شود |
| لسیتین و منابع فسفولیپیدی | تأمین چربی و کمک به مدیریت اختلاط و هضم چربی | کاربرد آن بیشتر تخصصی و وابسته به فرمولاسیون است |
روغن سویا
روغن سویا یکی از منابع رایج چربی در خوراک است و به دلیل محتوای بالای اسیدهای چرب غیراشباع، انرژی قابل توجهی فراهم می کند. استفاده از آن می تواند تراکم انرژی جیره را بدون افزایش حجم خوراک بالا ببرد. نقطه ضعف اصلی آن حساسیت بیشتر چربی های غیراشباع به اکسیداسیون است. بنابراین کیفیت روغن، شرایط نگهداری و میزان پراکسیداسیون باید کنترل شود.
روغن آفتابگردان
روغن آفتابگردان به خصوص به دلیل محتوای بالای اسید لینولئیک شناخته می شود. این اسید چرب در تغذیه طیور اهمیت دارد و می تواند بر ترکیب اسیدهای چرب محصولات دامی نیز اثر بگذارد. مانند سایر روغن های غیراشباع، اکسیداسیون در شرایط نامناسب نگهداری می تواند کیفیت آن را کاهش دهد.
روغن ذرت و کانولا
روغن ذرت علاوه بر تأمین انرژی، منبعی از اسیدهای چرب غیراشباع است و می تواند در فرمولاسیون خوراک استفاده شود. روغن کانولا نیز به دلیل پروفایل مناسب اسیدهای چرب و میزان نسبتاً پایین اسیدهای چرب اشباع، در جیره های مختلف کاربرد دارد.
روغن نخل و مشتقات آن
روغن نخل یا روغن پالم نسبت به بسیاری از روغن های گیاهی غیراشباع، سهم بیشتری از اسیدهای چرب اشباع دارد. این ویژگی باعث پایداری اکسیداتیو بیشتر آن می شود و می تواند از نظر ویژگی های فیزیکی خوراک نیز مفید باشد. با این حال، نوع دقیق محصول—روغن خام، اولئین، استئارین یا سایر مشتقات—ترکیب اسیدهای چرب متفاوتی دارد و نباید آنها را یک ماده واحد در نظر گرفت.
روغن ماهی
روغن ماهی منبع مهمی از اسیدهای چرب بلند زنجیر امگا-3، به ویژه EPA و DHA، است و علاوه بر انرژی، می تواند ترکیب اسیدهای چرب محصولات حیوانی را تحت تأثیر قرار دهد. چربی های غیراشباع موجود در روغن ماهی مستعد اکسیداسیون هستند. بنابراین شاخص هایی مانند عدد پراکسید و شاخص های ثانویه اکسیداسیون در ارزیابی کیفیت اهمیت دارند.
چربی های حیوانی
پیه، چربی طیور و سایر چربی های حیوانی می توانند به عنوان منابع متراکم انرژی مورد استفاده قرار گیرند. ترکیب آنها بر اساس منشأ و فرآیند تصفیه متفاوت است.
چرا پایداری اکسیداتیو چربی مهم است؟
اکسیداسیون چربی باعث تشکیل پراکسیدها و سپس ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می شود و می تواند ارزش تغذیه ای و کیفیت حسی خوراک را کاهش دهد. به همین دلیل، چربی های حاوی اسیدهای چرب غیراشباع بیشتر معمولاً به کنترل دقیق تر شرایط نگهداری نیاز دارند. قرار گرفتن روغن در معرض اکسیژن، گرما، نور و فلزات کاتالیزکننده سرعت اکسیداسیون را افزایش می دهد. استفاده از آنتی اکسیدان مناسب در صورت نیاز، همراه با نگهداری صحیح، می تواند به کنترل این فرآیند کمک کند.
علوفه و منابع فیبری در خوراک دام و طیور
فیبر در تغذیه دام و طیور نقش یکسانی ندارد. در نشخوار کنندگان، فیبر ساختاری برای فعالیت طبیعی شکمبه، نشخوار و حفظ شرایط مناسب تخمیر ضروری است؛ در حالی که طیور به مقدار بسیار کمتری از فیبر نیاز دارند و افزایش بیش از حد آن معمولاً تراکم انرژی و قابلیت هضم جیره را کاهش می دهد.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| یونجه خشک | تأمین فیبر، پروتئین و بخشی از مواد معدنی | کیفیت به مرحله برداشت، برگ دار بودن، خشک کردن و شرایط نگهداری وابسته است |
| کاه گندم | تأمین فیبر ساختاری | پروتئین و قابلیت هضم پایین تر؛ بیشتر برای ایجاد فیبر فیزیکی در جیره نشخوارکنندگان |
| کاه جو | تأمین فیبر | ارزش غذایی به کیفیت برداشت و میزان لیگنین وابسته است |
| کاه برنج | منبع فیبر | قابلیت هضم پایین و سیلیس نسبتاً بالا؛ استفاده به کیفیت و فرآوری وابسته است |
| سیلاژ ذرت | تأمین انرژی و فیبر برای نشخوارکنندگان | کیفیت تخمیر، ماده خشک و نسبت دانه به بخش علوفه ای اهمیت دارد |
| علف خشک | تأمین فیبر و مواد مغذی | ترکیب آن به گونه گیاه، زمان برداشت و روش خشک کردن وابسته است |
| شبدر خشک | تأمین فیبر و پروتئین | ترکیب غذایی به مرحله رشد و شرایط خشک کردن وابسته است |
| علف چاودار و علوفه های گرامینه | تأمین فیبر و مواد مغذی | کیفیت تغذیه ای به مرحله برداشت و شرایط نگهداری وابسته است |
| یونجه سیلوشده | تأمین فیبر و پروتئین | کنترل تخمیر و ماده خشک برای حفظ کیفیت ضروری است |
| سیلاژ علوفه ای | تأمین فیبر و مواد مغذی | کیفیت تخمیر و جلوگیری از فساد هوازی اهمیت دارد |
آیا منابع فیبری در خوراک طیور هم استفاده می شوند؟
بله، اما با منطق متفاوت. طیور به فیبر ساختاری موردنیاز نشخوارکنندگان احتیاج ندارند و ظرفیت آنها برای استفاده از بخش زیادی از فیبرهای غیر قابل هضم محدودتر است. افزایش بیش از حد مواد فیبری می تواند باعث رقیق شدن انرژی جیره و کاهش قابلیت استفاده از برخی مواد مغذی شود. به همین دلیل، علوفه های حجیم مانند کاه معمولاً جزء اصلی جیره طیور نیستند و استفاده از منابع فیبری در خوراک آنها باید متناسب با سن، گونه و هدف تغذیه ای باشد.
مواد معدنی مورد استفاده در خوراک دام و طیور
مواد معدنی اگرچه معمولاً سهم کمی از وزن خوراک را تشکیل می دهند، برای تشکیل استخوان، تعادل الکترولیتی، عملکرد آنزیم ها، انتقال پیام عصبی، انقباض عضلات و بسیاری از فرآیندهای متابولیکی ضروری هستند. مواد معدنی مورد استفاده در جیره را می توان به دو گروه درشت معدنی ها و ریزمعدنی ها تقسیم کرد. درشت معدنی هایی مانند کلسیم، فسفر، سدیم، کلر، منیزیم و پتاسیم معمولاً در مقادیر بیشتری مورد نیازند؛ در حالی که عناصری مانند روی، مس، منگنز، آهن، ید، سلنیوم و کبالت در مقادیر بسیار کمتر مصرف می شوند.
| ماده اولیه | عنصر یا عناصر اصلی | کاربرد در خوراک |
|---|---|---|
| کربنات کلسیم | کلسیم | تأمین کلسیم مورد نیاز استخوان، پوسته تخم مرغ و عملکردهای فیزیولوژیک |
| سنگ آهک خوراکی | کلسیم | یکی از منابع رایج کلسیم؛ اندازه ذرات در برخی جیره ها اهمیت دارد |
| مونوکلسیم فسفات (MCP) | کلسیم و فسفر | تأمین فسفر و کلسیم قابل استفاده |
| دی کلسیم فسفات (DCP) | کلسیم و فسفر | مکمل معدنی برای تأمین کلسیم و فسفر |
| مونوکلسیم فسفات/دی کلسیم فسفات ترکیبی | کلسیم و فسفر | تنظیم تأمین مواد معدنی بر اساس نیاز جیره |
| نمک خوراکی (کلرید سدیم) | سدیم و کلر | حفظ تعادل الکترولیتی و تأمین سدیم و کلر |
| بی کربنات سدیم | سدیم | تأمین سدیم و در برخی جیره ها کمک به تنظیم ظرفیت بافری |
| کلرید پتاسیم | پتاسیم و کلر | تأمین پتاسیم و تنظیم تعادل الکترولیتی در شرایط خاص |
| اکسید منیزیم | منیزیم | تأمین منیزیم مورد نیاز دام |
| سولفات منیزیم | منیزیم و گوگرد | منبع مکمل منیزیم در برخی جیره ها |
| گوگرد خوراکی | گوگرد | تأمین گوگرد، به ویژه برای سنتز برخی ترکیبات حاوی گوگرد در نشخوارکنندگان |
منابع ریزمعدنی
ریزمعدنی ها در مقادیر بسیار کمتری از درشت معدنی ها مورد نیازند، اما کمبود یا مصرف بیش از حد آنها می تواند عملکرد حیوان را تحت تأثیر قرار دهد.
| ماده اولیه | عنصر اصلی | کاربرد |
|---|---|---|
| اکسید روی | روی | تأمین روی برای عملکرد آنزیم ها، رشد و سلامت بافت ها |
| سولفات روی | روی | منبع معدنی روی |
| اکسید مس | مس | تأمین مس در برخی جیره ها |
| سولفات مس | مس | مکمل مس |
| سولفات منگنز | منگنز | تأمین منگنز برای استخوان، متابولیسم و عملکرد آنزیمی |
| اکسید منگنز | منگنز | منبع مکمل منگنز |
| سولفات آهن | آهن | تأمین آهن برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن |
| کربنات آهن | آهن | منبع آهن در برخی مکمل های معدنی |
| یدید پتاسیم | ید | تأمین ید مورد نیاز برای سنتز هورمون های تیروئیدی |
| یدات کلسیم | ید | منبع پایدار ید در مکمل های معدنی |
| سلنیت سدیم | سلنیوم | تأمین سلنیوم و مشارکت در سیستم های آنتی اکسیدانی |
| سلنات سدیم | سلنیوم | منبع معدنی سلنیوم |
| کلرید کبالت | کبالت | تأمین کبالت، به ویژه برای میکروارگانیسم های شکمبه |
ویتامین های مورد استفاده در خوراک دام و طیور
ویتامین ها ترکیبات آلی هستند که حیوان به مقدار کم به آنها نیاز دارد، اما برای رشد، متابولیسم، عملکرد سیستم ایمنی، تولید مثل و سایر فرآیندهای فیزیولوژیک ضروری اند. بخشی از نیاز برخی ویتامین ها ممکن است از طریق مواد اولیه یا سنتز میکروبی تأمین شود، اما در جیره های تجاری معمولاً برای اطمینان از تأمین نیاز، از مکمل های ویتامینی استفاده می شود. ویتامین ها از نظر حلالیت به دو گروه اصلی تقسیم می شوند:
| گروه | ویتامین ها | نقش های مهم |
|---|---|---|
| محلول در چربی | A، D، E، K | بینایی، استخوان، آنتی اکسیدان، انعقاد و فرآیندهای فیزیولوژیک |
| محلول در آب | ویتامین های گروه B و C | متابولیسم انرژی، ساخت ترکیبات زیستی و عملکردهای سلولی |
ویتامین های محلول در چربی:
| ویتامین | کاربرد اصلی در تغذیه دام و طیور | نکته فنی |
|---|---|---|
| ویتامین A | بینایی، رشد، سلامت بافت های اپی تلیالی و تولیدمثل | کمبود آن می تواند رشد و عملکرد تولید مثلی را مختل کند |
| ویتامین D3 | جذب و متابولیسم کلسیم و فسفر و تشکیل استخوان | برای رشد استخوان و در طیور تخم گذار برای تشکیل پوسته اهمیت ویژه دارد |
| ویتامین E | آنتی اکسیدان و حمایت از عملکرد سلولی و ایمنی | نیاز به آن می تواند با وضعیت اکسیداتیو جیره و میزان اسیدهای چرب غیراشباع مرتبط باشد |
| ویتامین K | سنتز برخی پروتئین های مرتبط با انعقاد خون | در فرآیندهای انعقادی و متابولیسم استخوان نیز نقش دارد |
ویتامین های گروه B:
ویتامین های گروه B عمدتاً در واکنش های متابولیکی، به خصوص تولید و استفاده از انرژی، متابولیسم اسیدهای آمینه و اسیدهای چرب و ساخت ترکیبات سلولی نقش دارند.
| ویتامین | نام | نقش اصلی |
|---|---|---|
| B1 | تیامین | متابولیسم کربوهیدرات ها و تولید انرژی |
| B2 | ریبوفلاوین | واکنش های اکسیداسیون و احیا و متابولیسم انرژی |
| B3 | نیاسین | مشارکت در واکنش های متابولیکی و انتقال انرژی |
| B5 | دکسپانتنول | جزء کوآنزیم A و متابولیسم اسیدهای چرب |
| B6 | پیریدوکسین | متابولیسم اسیدهای آمینه |
| B7 | بیوتین | واکنش های کربوکسیلاسیون و متابولیسم مواد مغذی |
| B9 | فولات | سنتز DNA و انتقال واحدهای یک کربنه |
| B12 | کوبالامین | خون سازی و متابولیسم اسیدهای چرب و برخی اسیدهای آمینه |
ویتامین C:
ویتامین C یا اسید آسکوربیک یک ویتامین محلول در آب با نقش آنتی اکسیدانی است. بسیاری از حیوانات می توانند مقدار مورد نیاز خود را در بدن سنتز کنند؛ بنابراین شرایط استفاده از مکمل ویتامین C با ویتامین های ضروری جیره یکسان نیست. در برخی شرایط خاص مانند تنش گرمایی، بیماری یا سایر عوامل استرس زا ممکن است استفاده از مکمل ویتامین C در برنامه تغذیه ای مورد توجه قرار گیرد، اما مقدار مصرف باید بر اساس شرایط واقعی جیره و توصیه تغذیه ای تعیین شود.
مکمل های ویتامینی در تولید خوراک:
در کارخانه های خوراک، ویتامین ها معمولاً به صورت مواد منفرد در مقادیر بسیار کم به خوراک اضافه نمی شوند، بلکه اغلب در قالب پرمیکس ویتامینی یا مکمل های ویتامینی ـ معدنی استفاده می شوند. این روش امکان توزیع یکنواخت ریزمغذی ها در کل خوراک را افزایش می دهد. پایداری ویتامین ها نیز اهمیت دارد. حرارت، رطوبت، اکسیژن، نور و مدت نگهداری می توانند باعث افت برخی ویتامین ها شوند. به همین دلیل، شرایط تولید و انبارش باید متناسب با مشخصات محصول رعایت شود.
اسیدهای آمینه مورد استفاده در خوراک دام و طیور
پروتئین خوراک پس از هضم به اسیدهای آمینه تجزیه می شود و حیوان از آنها برای ساخت پروتئین های بدن، آنزیم ها، هورمون ها و سایر ترکیبات ضروری استفاده می کند. بنابراین در فرمولاسیون خوراک، فقط درصد پروتئین خام اهمیت ندارد؛ مقدار و قابلیت استفاده اسیدهای آمینه نیز باید با نیاز حیوان مطابقت داشته باشد. در جیره های تجاری، به ویژه در خوراک طیور، استفاده از اسیدهای آمینه مکمل امکان اصلاح پروفایل اسیدهای آمینه را فراهم می کند. این کار می تواند از وابستگی جیره به پروتئین خام اضافی جلوگیری کند، مشروط بر اینکه کل جیره از نظر انرژی و سایر مواد مغذی متعادل باشد.
| اسید آمینه | شکل های رایج در خوراک | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| متیونین | DL-Methionine، Methionine Hydroxy Analogue | تأمین متیونین و مشارکت در سنتز پروتئین و واکنش های متیلاسیون |
| لیزین | L-Lysine، L-Lysine HCl | تکمیل لیزین جیره و حمایت از سنتز پروتئین |
| ترئونین | L-Threonine | تأمین ترئونین مورد نیاز برای سنتز پروتئین و پروتئین های مخاطی |
| تریپتوفان | L-Tryptophan | سنتز پروتئین و پیش ساز برخی ترکیبات زیستی |
| والین | L-Valine | مشارکت در سنتز پروتئین و تأمین اسیدهای آمینه ضروری |
| لوسین | L-Leucine | اسید آمینه ضروری و مؤثر در سنتز و متابولیسم پروتئین |
| ایزولوسین | L-Isoleucine | مشارکت در سنتز پروتئین و متابولیسم اسیدهای آمینه |
| آرژینین | L-Arginine | سنتز پروتئین و مسیرهای متابولیکی؛ برای طیور اهمیت ویژه ای دارد |
| هیستیدین | L-Histidine | سنتز پروتئین و تشکیل برخی ترکیبات زیستی |
| فنیل آلانین | L-Phenylalanine | اسید آمینه ضروری و پیش ساز تیروزین |
| سیستئین | L-Cysteine | مشارکت در ساخت پروتئین و ترکیبات حاوی گوگرد |
| تیروزین | L-Tyrosine | پیش ساز ترکیباتی مانند هورمون های تیروئیدی و کاتکول آمین ها |
افزودنی های خوراک دام و طیور
افزودنی های خوراک با مواد اولیه اصلی مانند غلات، کنجاله ها و علوفه تفاوت دارند. این ترکیبات معمولاً در مقادیر نسبتاً کم به جیره اضافه می شوند تا یک هدف مشخص مانند بهبود قابلیت هضم، کنترل اکسیداسیون، مدیریت مایکوتوکسین‌ها، تنظیم شرایط گوارشی یا حفظ کیفیت خوراک را دنبال کنند. همه افزودنی ها برای تمام گونه ها و شرایط تولید مناسب نیستند و اثر آنها به نوع ماده، دوز مصرف، کیفیت جیره و وضعیت حیوان بستگی دارد.
| گروه | ماده اولیه یا ترکیب رایج | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| آنزیم ها | فیتاز | افزایش دسترسی به فسفر فیتاتی و کاهش دفع فسفر |
| زایلاناز | تجزیه بخشی از پلی ساکاریدهای غیر نشاسته ای | |
| بتاگلوکاناز | کاهش اثرات بتاگلوکان در برخی غلات | |
| آمیلاز | کمک به هضم نشاسته | |
| پروتئاز | کمک به هضم پروتئین | |
| پروبیوتیک ها | Lactobacillus spp. | تعدیل میکروبیوتای دستگاه گوارش |
| Bacillus spp. | پایداری بیشتر در برابر شرایط فرآوری و کمک به تعادل میکروبی | |
| Saccharomyces spp. | کاربرد در برخی جیره ها، به ویژه تغذیه نشخوارکنندگان | |
| پری بیوتیک ها | MOS | پشتیبانی از میکروبیوتای مطلوب و عملکرد روده |
| FOS | بستر تخمیری برای برخی میکروارگانیسم های مفید | |
| β-گلوکان ها | تعدیل برخی پاسخ های ایمنی و میکروبی | |
| اسیدیفایرها | اسید فرمیک | کاهش pH و کمک به کنترل برخی میکروارگانیسم های نامطلوب |
| اسید پروپیونیک | نگهداری خوراک و کنترل رشد کپک | |
| اسید لاکتیک | تنظیم اسیدیته و کاربرد در برخی محصولات اسیدیفایر | |
| اسید سیتریک | اسیدی سازی و کاربردهای تغذیه ای | |
| آنتی اکسیدان ها | توکوفرول ها | جلوگیری یا کاهش اکسیداسیون چربی |
| BHA | محافظت از چربی های خوراک در برابر اکسیداسیون | |
| BHT | آنتی اکسیدان برای افزایش پایداری چربی | |
| اتوکسی کوئین | آنتی اکسیدان صنعتی خوراک، مشروط به الزامات قانونی محل مصرف | |
| ضد کپک و نگهدارنده ها | پروپیونات کلسیم | کنترل رشد کپک در خوراک |
| پروپیونات سدیم | نگهدارنده و ضدکپک | |
| اسید سوربیک و سوربات ها | مهار رشد برخی قارچ ها و مخمرها | |
| جاذب های مایکوتوکسین | بنتونیت/رس های جاذب | جذب برخی مایکوتوکسین ها در دستگاه گوارش |
| آلومینوسیلیکات ها | جاذب برخی سموم قارچی | |
| مخمر و دیواره سلولی مخمر | در برخی محصولات برای اتصال یا مدیریت برخی مایکوتوکسین ها | |
| تنظیم کننده های گوارشی | کلرید کولین | تأمین کولین برای متابولیسم و عملکرد کبد |
| بتائین | نقش اسمولیت و تأمین گروه متیل | |
| امولسیفایرها | لیزولسیتین | کمک به امولسیون و استفاده بهتر از چربی |
| مونو و دی گلیسریدها | کمک به مدیریت هضم و امولسیون چربی | |
| مواد بافر | بی کربنات سدیم | افزایش ظرفیت بافری جیره در شرایط مشخص |
| گیاهی و فیتوژنیک | اسانس ها و عصاره های گیاهی استانداردشده | کاربردهای مختلف تغذیه ای و مدیریت عملکرد گوارشی |
| ضدکف و فرآیند | سیلیکا و ترکیبات مشابه | در برخی فرمول ها برای کنترل ویژگی های فیزیکی یا فرآیندی |
آنزیم های خوراک:
آنزیم ها برای تجزیه ترکیباتی به کار می روند که حیوان به تنهایی توانایی کافی برای هضم آنها ندارد یا قابلیت هضم آنها محدود است.
فیتاز یکی از مهمترین آنزیم های مورد استفاده در خوراک است. فیتات موجود در دانه های گیاهی می تواند فسفر و برخی مواد معدنی را به خود متصل کند. فیتاز با تجزیه فیتات، قابلیت دسترسی به فسفر و بخشی از مواد معدنی را افزایش می دهد و در صورت تنظیم صحیح جیره می تواند به کاهش نیاز به فسفر معدنی و دفع فسفر کمک کند.
زایلاناز و بتاگلوکاناز برای تجزیه بخشی از پلی ساکاریدهای غیر نشاسته ای (NSP) استفاده می شوند. اهمیت آنها به نوع غلات و میزان NSP موجود در جیره وابسته است.
آمیلاز و پروتئاز نیز می توانند برای کمک به هضم نشاسته و پروتئین استفاده شوند، اما اثر آنها به ترکیب جیره و مشخصات آنزیم وابسته است.
پروبیوتیک ها
پروبیوتیک ها میکروارگانیسم های زنده ای هستند که در صورت مصرف مناسب می توانند اثرات مفیدی بر محیط دستگاه گوارش داشته باشند. گونه هایی از Lactobacillus، Bacillus و Saccharomyces در محصولات تجاری استفاده می شوند. عملکرد آنها به سویه مشخص، تعداد میکروارگانیسم زنده، پایداری در فرآوری و شرایط نگهداری وابسته است.
پری بیوتیک ها:
پری بیوتیک ها ترکیباتی هستند که توسط میزبان به طور کامل هضم نمی شوند و می توانند به عنوان سوبسترا برای برخی میکروارگانیسم های مطلوب مورد استفاده قرار گیرند. MOS، FOS و برخی β-گلوکان ها در محصولات خوراکی استفاده می شوند. عملکرد آنها به ساختار ماده و مقدار مصرف وابسته است و نباید همه پری بیوتیک ها را دارای اثر یکسان دانست.
اسیدیفایرها
اسیدیفایرها شامل اسیدهای آلی و ترکیبات اسیدی هستند که برای تنظیم pH خوراک یا دستگاه گوارش و کمک به کنترل رشد برخی میکروارگانیسم ها مورد استفاده قرار می گیرند. اسید فرمیک، پروپیونیک اسید، لاکتیک اسید و اسید سیتریک از مواد رایج این گروه هستند. برخی محصولات تجاری نیز ترکیبی از چند اسید را ارائه می کنند.
چربی ها، به خصوص روغن های غیراشباع، در معرض اکسیداسیون قرار دارند. آنتی اکسیدان ها برای کاهش سرعت این فرآیند و افزایش پایداری خوراک استفاده می شوند. BHA، BHT و توکوفرول ها از جمله ترکیبات مورد استفاده هستند. انتخاب آنها به نوع چربی، میزان ریسک اکسیداسیون، شرایط نگهداری و مقررات مربوط به افزودنی های مجاز بستگی دارد. آنتی اکسیدان نمی تواند روغن یا چربی ای را که از قبل به شدت اکسید شده، به حالت اولیه برگرداند؛ نقش اصلی آن جلوگیری یا کند کردن ادامه فرآیند اکسیداسیون است.
نگهدارنده ها و ضد کپک ها:
رطوبت بالا، فعالیت آبی مناسب و شرایط نامطلوب انبار می تواند رشد کپک را در خوراک افزایش دهد. ترکیباتی مانند پروپیونات کلسیم، پروپیونات سدیم و برخی سوربات ها برای کنترل رشد قارچ ها و افزایش ماندگاری خوراک استفاده می شوند. این مواد جایگزین مدیریت صحیح انبار نیستند. اگر خوراک در شرایط نامناسب و با رطوبت بالا نگهداری شود، استفاده از نگهدارنده به تنهایی نمی تواند مشکل را برطرف کند.
جاذب ها و کنترل کننده های مایکوتوکسین:
برخی مواد معدنی و ترکیبات آلی می توانند برای کاهش دسترسی زیستی برخی مایکوتوکسین ها مورد استفاده قرار گیرند. رس های جاذب، بنتونیت و آلومینوسیلیکات ها بیشتر برای جذب برخی سموم قارچی مورد استفاده قرار می گیرند. اما نکته مهم این است که هیچ جاذبی برای تمام مایکوتوکسین ها به یک اندازه مؤثر نیست. بنابراین ادعای «جذب تمام سموم قارچی» از نظر علمی قابل تعمیم نیست. انتخاب محصول باید بر اساس نوع مایکوتوکسین، مکانیسم عملکرد و شواهد آزمایشگاهی انجام شود.
کولین و بتائین
کلرید کولین از مواد مهم در مکمل های خوراک است. کولین در ساخت فسفولیپیدها، انتقال چربی و برخی مسیرهای متابولیکی نقش دارد و در جیره های طیور و دام مورد استفاده قرار می گیرد. بتائین نیز در تنظیم اسمزی سلول و انتقال گروه های متیل نقش دارد و در برخی جیره ها می تواند به عنوان یک ترکیب عملکردی مورد استفاده قرار گیرد.
امولسیفایرهایی مانند لیزولسیتین و برخی مونوگلیسریدها می توانند به پراکنده شدن چربی و تعامل بهتر آن با محیط آبی دستگاه گوارش کمک کنند. اثربخشی آنها به نوع چربی، سن حیوان، ترکیب جیره و ویژگی خود امولسیفایر وابسته است. بنابراین استفاده از امولسیفایر باید بر اساس نیاز واقعی جیره انجام شود، نه صرفاً با هدف افزایش نامشخص انرژی قابل استفاده.
افزودنی های فیتوژنیک
عصاره ها، اسانس ها و ترکیبات گیاهی استانداردشده نیز در برخی محصولات خوراکی استفاده می شوند. ترکیباتی مانند کارواکرول، تیمول، سینامالدهید و برخی عصاره های گیاهی در این گروه قرار می گیرند. اثرات آنها به ترکیب شیمیایی، خلوص، دوز و روش مصرف وابسته است. بنابراین نمی توان برای یک اسانس یا عصاره، بدون مشخص کردن ماده مؤثره و شرایط آزمایش، ادعای قطعی درباره افزایش رشد، درمان بیماری یا جایگزینی دارو مطرح کرد.
منابع انرژی و کربوهیدراتی در خوراک دام و طیور
منابع انرژی بخش عمده جیره را تشکیل می دهند و عمدتاً از طریق نشاسته، قندها و چربی ها انرژی مورد نیاز حیوان را تأمین می کنند. غلات در بخش های قبلی بررسی شدند؛ در این بخش، منابع انرژی و کربوهیدراتی دیگری را معرفی می کنیم که در جیره های دام و طیور کاربرد دارند.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| ملاس چغندر قند | تأمین قند و انرژی؛ بهبود چسبندگی و کاهش گردوغبار خوراک | پتاسیم و خاکستر آن نسبتاً بالاست و مصرف باید با توجه به ترکیب جیره تنظیم شود |
| ملاس نیشکر | منبع قند و انرژی | ترکیب قند، خاکستر و مواد معدنی آن متغیر است |
| کاساوا | تأمین نشاسته و انرژی | کاساوا خام می تواند حاوی ترکیبات سیانوژنیک باشد؛ فرآوری مناسب ضروری است |
| سیب زمینی و محصولات فرآوری شده آن | تأمین نشاسته و انرژی | کیفیت و قابلیت هضم به فرآوری وابسته است |
| تفاله سیب زمینی | منبع کربوهیدرات و بخشی از فیبر | رطوبت بالا در محصول تازه، ماندگاری را محدود می کند |
| شیرین کننده های خوراکی مجاز | تأمین قند و بهبود برخی ویژگی های فیزیکی خوراک | کاربرد تغذیه ای آنها باید از ادعاهای افزایش عملکرد تفکیک شود |
| نشاسته ذرت | منبع متمرکز نشاسته | قابلیت هضم و ویژگی های فیزیکی به فرآوری وابسته است |
| نشاسته گندم | تأمین کربوهیدرات قابل هضم | در برخی جیره های تخصصی استفاده می شود |
| نشاسته سیب زمینی | منبع نشاسته | ژلاتینه شدن در اثر فرآوری می تواند قابلیت هضم را تغییر دهد |
| آرد کاساوا | منبع نشاسته و انرژی | کیفیت، میزان سیانید و روش فرآوری باید کنترل شود |
| شیره ها و محصولات جانبی صنایع قند | تأمین قند و انرژی | ترکیب بسیار وابسته به فرآیند تولید و میزان ماده خشک است |
مواد اولیه مؤثر بر کیفیت فیزیکی خوراک دام و طیور
برخی مواد در خوراک با هدف تأمین مستقیم انرژی، پروتئین یا مواد معدنی استفاده نمی شوند؛ نقش اصلی آنها بهبود ویژگی های فیزیکی خوراک، یکنواختی مخلوط، کاهش جدایش ذرات، کنترل گرد و غبار و افزایش پایداری محصول است. این مواد به ویژه در خوراک پلت شده و در کارخانه های تولید خوراک اهمیت دارند.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| بنتونیت | بایندر و کمک به شکل گیری پلت | نوع و ظرفیت جذب آن متفاوت است و مصرف زیاد می تواند بر تراکم مواد مغذی اثر بگذارد |
| کائولن | بایندر و کمک به کنترل برخی ویژگی های فیزیکی | عملکرد آن به نوع و مشخصات معدنی محصول وابسته است |
| لیگنوسولفونات | بایندر و بهبود استحکام پلت | می تواند به اتصال بهتر ذرات در فرآیند پلت سازی کمک کند |
| لیگنین سولفونات کلسیم | بایندر و بهبود کیفیت پلت | میزان مصرف باید با توجه به فرمول و فرآیند تولید تعیین شود |
| ملاس | بایندر، کاهش گردوغبار و کمک به فرآیند پلت | علاوه بر نقش فیزیکی، قند و انرژی نیز وارد جیره می کند |
| سیلیکا / سیلیکون دی اکسید | ضدکلوخه و بهبود جریان برخی مواد | نوع و اندازه ذرات بر عملکرد آن تأثیر دارد |
| دی کلسیم فسفات گرانوله یا حامل های معدنی | کمک به توزیع و حمل برخی مواد | بیشتر در محصولات مکمل و پیش مخلوط کاربرد دارد |
| سبوس های فرآوری شده به عنوان حامل | حامل برخی مکمل ها و بهبود اختلاط | ویژگی فیزیکی و اندازه ذرات باید با محصول نهایی هماهنگ باشد |
| سلولز میکرونیزه | تنظیم ساختار و ویژگی های فیزیکی در برخی محصولات | کاربرد آن تخصصی و وابسته به فرمولاسیون است |
منابع نیتروژن غیر پروتئینی و مواد تخصصی خوراک
در کنار منابع پروتئینی، برخی ترکیبات برای تأمین نیتروژن قابل استفاده توسط میکروارگانیسم های شکمبه یا تأمین یک نیاز تغذیه ای مشخص به جیره اضافه می شوند. این گروه بیشتر در جیره های تخصصی کاربرد دارد و استفاده از آنها به گونه حیوان و ساختار جیره وابسته است.
| ماده اولیه | کاربرد اصلی | نکته فنی |
|---|---|---|
| اوره خوراکی | تأمین نیتروژن غیر پروتئینی برای نشخوارکنندگان | فقط برای حیوانات نشخوارکننده کاربرد دارد؛ مصرف بیش از حد می تواند خطر مسمومیت ایجاد کند |
| اوره آهسته رهش | تأمین تدریجی نیتروژن شکمبه | آزادسازی آهسته تر نسبت به اوره معمولی می تواند هماهنگی بهتری با تخمیر جیره ایجاد کند |
| آمونیاک یا ترکیبات آمونیومی خوراکی | تأمین نیتروژن در برخی کاربردهای تخصصی | استفاده مستقیم تابع مقررات و شرایط ایمنی و فرمولاسیون است |
| مخمر خوراکی | تأمین بخشی از مواد مغذی و استفاده به عنوان افزودنی میکروبی | ترکیب محصول به نوع مخمر و فرآیند تولید وابسته است |
| مخمر آبجو | منبع پروتئین، ویتامین های گروه B و برخی مواد معدنی | ارزش تغذیه ای به فرآیند تولید و ترکیب نهایی وابسته است |
| پروتئین تک‌یاخته ای (SCP) | تأمین پروتئین | منشأ میکروبی و ترکیب اسیدهای آمینه آن به سویه و فرآیند تولید وابسته است |
| مخمر هیدرولیزشده | منبع پروتئین و ترکیبات سلولی | نوع فرآوری روی قابلیت استفاده و ترکیب محصول اثر دارد |
| بتائین | تنظیم اسمزی و تأمین گروه متیل | کاربرد آن به شرایط جیره و نیاز حیوان وابسته است |
ترکیبات ضد تغذیه ای و عوامل محدود کننده کیفیت خوراک
برخی مواد اولیه، علاوه بر مواد مغذی، ترکیباتی دارند که می توانند هضم، جذب یا استفاده متابولیکی از مواد مغذی را محدود کنند. وجود این ترکیبات لزوماً به معنی غیر قابل استفاده بودن ماده اولیه نیست؛ مقدار آنها، گونه و سن حیوان و همچنین روش فرآوری تعیین می کند که چه اثری در جیره داشته باشند.
| ترکیب | منابع مهم | اثر اصلی |
|---|---|---|
| فیتات | غلات، کنجاله ها و دانه های گیاهی | کاهش دسترسی به فسفر و اتصال بخشی از مواد معدنی و پروتئین |
| مهار کننده های تریپسین | سویا و برخی حبوبات | کاهش هضم پروتئین در صورت باقی ماندن در مقدار قابل توجه |
| تانن ها | برخی حبوبات، سورگوم و گیاهان خاص | کاهش قابلیت استفاده از پروتئین و برخی مواد معدنی در سطوح بالا |
| ساپونین ها | برخی حبوبات و گیاهان | اثر بر قابلیت هضم و ویژگی های گوارشی در مقادیر بالا |
| لکتین ها | حبوبات خام | اختلال در عملکرد و سلامت مخاط روده در سطوح بالا |
| گلوکوزینولات ها | کنجاله و دانه کلزا | در مقادیر بالا می توانند بر مصرف خوراک و عملکرد تیروئید اثر بگذارند |
| گوسیپول | پنبه دانه و محصولات آن | عامل محدود کننده مصرف کنجاله پنبه دانه، به ویژه در برخی حیوانات |
| اسیدهای سیانوژنیک/گلیکوزیدهای سیانوژنیک | کاساوا و برخی گیاهان | امکان آزادسازی سیانید در صورت فرآوری نامناسب |
| آلکالوئیدها | برخی ارقام لوپین و گیاهان خاص | در غلظت بالا اثرات نامطلوب تغذیه ای ایجاد می کنند |
| الیگوساکاریدهای خاص | حبوبات و سویا | می توانند تخمیر و تولید گاز در دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار دهند |
| مایکوتوکسین ها | غلات، کنجاله ها و مواد گیاهی آلوده به قارچ | اثرات سمی و کاهش عملکرد، بسته به نوع و میزان سم |
سوالات متداول درباره مواد اولیه تولید خوراک دام و طیور
مهمترین مواد اولیه تولید خوراک دام و طیور کدام اند؟
مواد اولیه اصلی شامل ذرت، گندم، جو، سورگوم، کنجاله سویا، کنجاله کلزا، کنجاله آفتابگردان، سبوس ها، منابع چربی، منابع معدنی، ویتامین ها و اسیدهای آمینه هستند. علاوه بر این گروه ها، افزودنی هایی مانند آنزیم ها، پروبیوتیک ها، اسیدیفایرها و آنتی اکسیدان ها نیز بسته به نوع خوراک استفاده می شوند.
آیا مواد اولیه خوراک دام و طیور یکسان هستند؟
خیر. نیاز تغذیه ای گاو، گوسفند، مرغ گوشتی، مرغ تخم گذار و سایر حیوانات متفاوت است. برای مثال، فیبر ساختاری در جیره نشخوارکنندگان اهمیت اساسی دارد، در حالی که در خوراک طیور معمولاً تراکم انرژی و قابلیت هضم مواد مغذی اهمیت بیشتری پیدا می کند.
بهترین ماده اولیه برای تولید خوراک دام و طیور چیست؟
ماده ای که به صورت مطلق «بهترین» باشد وجود ندارد. انتخاب ماده اولیه باید بر اساس نیاز حیوان، قیمت، قابلیت هضم، ترکیب مواد مغذی، کیفیت، محدودیت های ضد تغذیه ای و هدف تولید انجام شود. یک ماده اولیه مناسب برای یک جیره ممکن است برای جیره دیگر انتخاب مطلوبی نباشد.
آیا درصد پروتئین خام برای انتخاب مواد اولیه کافی است؟
خیر. پروتئین خام فقط یکی از شاخص های ارزیابی است. پروفایل اسیدهای آمینه، قابلیت هضم، میزان انرژی، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات ضد تغذیه ای نیز باید بررسی شوند. برای نمونه، دو کنجاله با پروتئین خام مشابه می توانند از نظر لیزین قابل هضم یا کیفیت پروتئین تفاوت داشته باشند.
مواد اولیه خوراک دام و طیور قبل از مصرف باید آزمایش شوند؟
بله، به خصوص برای خریدهای عمده. بسته به نوع ماده، بررسی رطوبت، پروتئین، چربی، فیبر، خاکستر، مایکوتوکسین ها، ترکیبات ضدتغذیه ای و شاخص های اختصاصی همان ماده می تواند ضروری باشد.
مایکوتوکسین ها بیشتر در کدام مواد اولیه دیده می شوند؟
مایکوتوکسین ها می توانند در بسیاری از مواد گیاهی و به ویژه غلات و محصولات جانبی آنها ایجاد شوند. رطوبت، دما، شرایط برداشت و انبارداری روی رشد قارچ و تولید سم اثر دارند. نوع مایکوتوکسین نیز به ماده و شرایط آلودگی وابسته است.
آیا مواد اولیه خوراک باید حتماً فرآوری شوند؟
خیر، اما برخی مواد برای کاهش عوامل محدودکننده یا افزایش قابلیت استفاده به فرآوری نیاز دارند. برای مثال، سویا معمولاً برای کاهش مهار کننده های تریپسین تحت فرآوری حرارتی قرار می گیرد. نوع و شدت فرآوری باید متناسب با ماده اولیه باشد؛ فرآوری ناکافی یا بیش از حد هر دو می توانند مشکل ساز شوند.
آیا می توان یک ماده اولیه را با ماده دیگری جایگزین کرد؟
در بسیاری از موارد بله، اما جایگزینی باید بر اساس ارزش تغذیه ای و ترکیب کل جیره انجام شود، نه صرفاً وزن برابر دو ماده. تغییر یک ماده می تواند هم‌زمان میزان انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه، فیبر، فسفر و سایر اجزای جیره را تغییر دهد.
تفاوت ماده اولیه خوراک و افزودنی خوراک چیست؟
ماده اولیه معمولاً بخش قابل‌توجهی از جیره را تشکیل می دهد و مواد مغذی اصلی مانند انرژی، پروتئین یا فیبر را تأمین می کند. افزودنی ها معمولاً در مقادیر کمتر مصرف می شوند و هدف مشخصی مانند بهبود پایداری، هضم، کیفیت خوراک یا عملکرد گوارشی دارند.
هنگام خرید مواد اولیه خوراک دام و طیور به چه مواردی توجه کنیم؟
علاوه بر قیمت، باید تولید کننده، کشور و محل تولید، شماره بچ، تاریخ تولید، رطوبت، آنالیز شیمیایی، خلوص، آلودگی های احتمالی، شرایط نگهداری و گواهی آنالیز (COA) بررسی شود. برای مواد حساس، دریافت SDS و مشخصات فنی محصول نیز اهمیت دارد.
آیا مواد اولیه ارزان تر همیشه باعث کاهش قیمت تمام شده خوراک می شوند؟
خیر. قیمت خرید تنها یکی از عوامل است. تراکم مواد مغذی، قابلیت هضم، میزان ضایعات، نیاز به فرآوری، ریسک آلودگی و تأثیر ماده بر سایر اجزای جیره نیز باید در محاسبه هزینه واقعی لحاظ شوند. ماده ای که قیمت پایین تری دارد ممکن است به دلیل ارزش تغذیه ای پایین تر، در نهایت گزینه اقتصادی تری نباشد.
منبع:
