مواد اولیه ساخت قرص؛ فهرست کامل مواد و کاربرد آنها

انتخاب مواد اولیه در قرص سازی فقط به تهیه ماده مؤثره دارویی محدود نمی شود؛ بخش مهمی از کیفیت قرص به موادی وابسته است که امکان تولید، فشرده سازی، حفظ استحکام و آزادسازی مناسب دارو را فراهم می کنند. این مواد باید متناسب با ویژگی های ماده مؤثره، روش تولید و عملکرد مورد انتظار از قرص انتخاب شوند؛ زیرا حتی موادی با کاربرد مشابه می توانند از نظر تراکم پذیری، جریان پذیری، پایداری و تأثیر بر سرعت واپاشی تفاوت داشته باشند.

 

مواد اولیه مورد استفاده در ساخت قرص شامل گروه های مختلفی مانند پرکننده ها، چسباننده ها، بازکننده ها، روان کننده ها و مواد پوشش دهنده است. هر گروه وظیفه مشخصی دارد و ممکن است در یک فرمولاسیون به چند گروه از این مواد نیاز باشد.

 

 

مواد اولیه ساخت قرص شامل چه موادی است؟

 

مواد اولیه ساخت قرص به دو گروه اصلی تقسیم می شوند: ماده مؤثره دارویی و مواد جانبی یا کمکی فرمولاسیون. ماده مؤثره مسئول ایجاد اثر درمانی است، در حالی که مواد جانبی برای بهبود ویژگی های فیزیکی، امکان تولید صنعتی، حفظ کیفیت و تنظیم نحوه آزادسازی دارو به کار می روند. ترکیب این مواد در همه قرص ها یکسان نیست؛ نوع ماده مؤثره، مقدار آن در هر واحد دارویی، روش تولید و ویژگی های مورد انتظار از محصول نهایی، ترکیب مواد مورد نیاز را تعیین می کنند.

 

تفاوت ماده مؤثره و مواد کمکی در قرص

 

ماده مؤثره دارویی (API) ترکیبی است که اثر دارویی مورد نظر را ایجاد می کند؛ برای مثال، استامینوفن در قرص های حاوی این ماده، جزء مؤثره محسوب می شود. در مقابل، موادی مانند لاکتوز، میکروکریستالین سلولز، پوویدون و استئارات منیزیم معمولاً به عنوان مواد جانبی در فرمولاسیون قرص استفاده می شوند. این مواد ممکن است به ترتیب برای افزایش حجم فرمولاسیون، بهبود فشرده سازی، ایجاد پیوند میان ذرات یا کاهش اصطکاک هنگام تولید انتخاب شوند.

 

تفاوت این دو گروه صرفاً به نام یا منشأ شیمیایی آنها مربوط نیست، بلکه به نقش هر ماده در محصول نهایی بستگی دارد. یک ترکیب در فرمولاسیونی ممکن است نقش ماده مؤثره داشته باشد و در کاربردی دیگر، با توجه به عملکرد و دوز مصرفی، به‌عنوان ماده جانبی استفاده شود.

 

چرا قرص ها به مواد کمکی نیاز دارند؟

 

بسیاری از مواد مؤثره به تنهایی ویژگی های فیزیکی مناسبی برای تبدیل مستقیم به قرص ندارند. ممکن است مقدار ماده مؤثره در هر قرص بسیار کم باشد، پودر جریان پذیری ضعیفی داشته باشد یا ذرات آن هنگام فشرده سازی استحکام کافی ایجاد نکنند. مواد کمکی مناسب می توانند این محدودیت ها را برطرف کنند و تولید قرص هایی با وزن یکنواخت، استحکام مکانیکی مناسب و عملکرد قابل قبول را امکان پذیر سازند.

 

نقش مواد جانبی به مرحله تولید محدود نمی شود. برخی از آنها به تجزیه قرص پس از مصرف کمک می کنند، برخی برای محافظت از ماده مؤثره یا پوشاندن طعم نامطلوب به کار می روند و گروهی دیگر برای کنترل سرعت آزادسازی دارو طراحی می شوند.

 

فهرست مواد اولیه مورد استفاده در ساخت قرص

 

مواد اولیه دارویی مورد استفاده در قرص سازی را باید بر اساس عملکرد آنها در فرمولاسیون دسته بندی کرد؛ زیرا انتخاب هر ماده به ویژگی های ماده مؤثره، روش تولید و مشخصات مورد انتظار از قرص بستگی دارد. برای مثال، ماده ای که در یک فرمولاسیون به عنوان پرکننده استفاده می شود، ممکن است در فرمولاسیونی دیگر به بهبود فشرده سازی نیز کمک کند. بنابراین، دسته بندی زیر بر اساس نقش اصلی و رایج هر گروه انجام شده است و به معنای محدود بودن کاربرد هر ماده به یک عملکرد نیست.

 

1. مواد پرکننده و رقیق کننده در ساخت قرص

 

مواد پرکننده یا رقیق کننده (Diluents یا Fillers) زمانی استفاده می شوند که مقدار ماده مؤثره برای تولید قرصی با وزن و ابعاد مناسب کافی نباشد یا فرمولاسیون به بهبود ویژگی های فیزیکی نیاز داشته باشد. این مواد باید با ماده مؤثره سازگار باشند و از نظر جریان پذیری، تراکم پذیری، پایداری و تأثیر بر انحلال دارو، مشخصات مناسبی داشته باشند.

 

مهمترین مواد پرکننده مورد استفاده در قرص سازی عبارتند از:

نام ماده	ویژگی و کاربرد اصلی
لاکتوز مونو هیدرات	پرکننده رایج؛ انتخاب گرید به روش تولید و ویژگی های پودر وابسته است.
لاکتوز بدون آب	پرکننده مناسب برای برخی فرمولاسیون های جامد، از جمله برخی فرایندهای فشرده سازی مستقیم
میکروکریستالین سلولز (MCC)	پرکننده ای با قابلیت فشرده سازی مناسب که می تواند به استحکام قرص نیز کمک کند.
مانیتول	پرکننده ای با طعم نسبتاً مطلوب که در برخی قرص های جویدنی و مکیدنی کاربرد دارد.
سوربیتول	پرکننده و شیرین کننده در برخی فرمولاسیون ها؛ مقدار مصرف آن باید با توجه به ویژگی های محصول تعیین شود.
دی کلسیم فسفات	پرکننده معدنی که در گریدهای مناسب برای برخی قرص های فشرده استفاده می شود.
نشاسته	ممکن است بسته به نوع و گرید، نقش پرکننده، چسباننده یا بازکننده داشته باشد.
کلسیم کربنات	پرکننده معدنی در فرمولاسیون های مناسب؛ در برخی محصولات نقش ماده مؤثره نیز دارد.

 

2. مواد چسباننده در قرص سازی

 

مواد چسباننده (Binders) به ایجاد پیوند میان ذرات پودر یا گرانول ها کمک می کنند و در نتیجه می توانند استحکام مکانیکی قرص را افزایش دهند. این مواد به ویژه در گرانولاسیون مرطوب اهمیت دارند، اما برخی از آنها در روش های دیگر نیز کاربرد دارند. انتخاب چسباننده باید با توجه به حلالیت، ویسکوزیته، حساسیت ماده مؤثره به رطوبت و حرارت و ویژگی های مورد انتظار از گرانول یا قرص انجام شود.

 

نام ماده	ویژگی و کاربرد اصلی
پوویدون (PVP)	چسباننده پرکاربرد در گرانولاسیون و برخی فرمولاسیون های جامد
کوپوویدون	پلیمر چسباننده با کاربرد در فرمولاسیون های منتخب
هیپروملوز (HPMC)	چسباننده در برخی فرمولاسیون ها؛ همچنین در پوشش دهی و کنترل رهایش کاربرد دارد.
هیدروکسی پروپیل سلولز (HPC)	پلیمر مورد استفاده به عنوان چسباننده در گریدهای مناسب
ژلاتین	چسباننده در برخی فرمولاسیون ها و فرایندهای خاص
نشاسته	در شکل مناسب می تواند به عنوان چسباننده استفاده شود.
نشاسته پیش ژلاتینه	بسته به گرید، می تواند به چسبندگی و فشرده سازی کمک کند.

 

نکته فنی: افزایش مقدار چسباننده همیشه به بهبود کیفیت منجر نمی شود. چسبندگی بیش از حد ممکن است گرانول های سخت تری ایجاد کند یا واپاشی قرص را به تأخیر بیندازد. مقدار مصرف و روش افزودن چسباننده باید در فرمولاسیون و آزمون های توسعه محصول تعیین شود.

 

3. مواد بازکننده یا واپاشاننده قرص

 

مواد بازکننده یا واپاشاننده (Disintegrants) به خرد شدن قرص به ذرات کوچک تر پس از تماس با مایعات کمک می کنند. این فرایند معمولاً مرحله ای مهم پیش از انحلال ماده مؤثره است؛ با این حال، واپاشی سریع لزوماً به معنای انحلال سریع یا جذب بیشتر دارو نیست، زیرا حلالیت و ویژگی های ماده مؤثره نیز در این مراحل نقش دارند. مواد بازکننده با سازوکارهایی مانند جذب آب و تورم، ایجاد فشار در ساختار قرص یا کمک به نفوذ مایع در منافذ عمل می کنند. مهمترین نمونه های مورد استفاده در قرص سازی عبارتند از:

 

نام ماده	ویژگی و کاربرد
کراس کارملوز سدیم (Croscarmellose Sodium)	بازکننده پرکاربرد با قابلیت جذب آب و تورم
سدیم استارچ گلیکولات (Sodium Starch Glycolate)	بازکننده قوی با سازوکار عمدتاً مبتنی بر تورم
کراس پویدون (Crospovidone)	پلیمر بازکننده که به جذب مایع و واپاشی قرص کمک می کند.
نشاسته	در برخی فرمولاسیون ها به عنوان بازکننده استفاده می شود.
نشاسته پیش ژلاتینه	بسته به نوع و گرید، ممکن است همزمان نقش های دیگری نیز داشته باشد.

 

نکته فنی: عملکرد بازکننده به مقدار مصرف، محل افزودن آن، تخلخل قرص، نیروی فشرده سازی و برهم کنش با سایر اجزای فرمولاسیون وابسته است. برای مثال، افزایش بیش از حد نیروی فشرده سازی می تواند نفوذ مایع را محدود کند و زمان واپاشی را افزایش دهد. بنابراین، انتخاب نوع و مقدار بازکننده باید با آزمون واپاشی و سایر آزمون های عملکردی تأیید شود.

 

4. روان کننده ها در ساخت قرص

 

روان کننده ها (Lubricants) برای کاهش اصطکاک میان قرص و سطوح تجهیزات، به ویژه دیواره قالب و اجزای دستگاه پرس، استفاده می شوند. این مواد می توانند خروج قرص از قالب را آسان تر کنند، چسبیدن مواد به تجهیزات را کاهش دهند و به پایداری فرایند تولید کمک کنند.

 

نام ماده	ویژگی و کاربرد
استئارات منیزیم (Magnesium Stearate)	روان کننده رایج در قرص سازی؛ مقدار و زمان اختلاط آن اهمیت زیادی دارد.
سدیم استئاریل فومارات (Sodium Stearyl Fumarate)	روان کننده جایگزین در برخی فرمولاسیون ها
اسید استئاریک (Stearic Acid)	روان کننده در فرمولاسیون های منتخب
استئارات کلسیم (Calcium Stearate)	روان کننده مورد استفاده در برخی فرمولاسیون های جامد
پلی اتیلن گلیکول (PEG) با گرید مناسب	در برخی فرمولاسیون ها، بسته به گرید و شرایط فرایند، می تواند نقش روان کننده داشته باشد.

 

نکته فنی: استئارات منیزیم با ایجاد یک لایه آب گریز روی سطوح ذرات می تواند اصطکاک را کاهش دهد؛ اما اختلاط طولانی یا بیش از حد آن ممکن است پیوند میان ذرات را تضعیف کند و بر سختی، واپاشی یا انحلال قرص اثر منفی بگذارد. این موضوع در برخی مواد مؤثره و فرمولاسیون های حساس اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، مقدار مصرف و زمان اختلاط باید در فرایند توسعه و اعتبارسنجی تولید تعیین شود.

 

5. مواد بهبود دهنده جریان پذیری پودر

 

مواد بهبود دهنده جریان پذیری یا لغزنده ها (Glidants) به حرکت یکنواخت تر پودر یا گرانول در تجهیزات تولید کمک می کنند. جریان پذیری مناسب برای پرشدن یکنواخت قالب ها اهمیت دارد و می تواند در کنترل تغییرات وزن قرص مؤثر باشد. این گروه با روان کننده ها تفاوت عملکردی دارد، هرچند برخی مواد ممکن است بسته به فرمولاسیون هر دو نقش را تا حدی ایفا کنند.

 

نام ماده	ویژگی و کاربرد
سیلیس کلوئیدی بی آب (Colloidal Silicon Dioxide)	بهبود دهنده جریان پذیری در بسیاری از فرمولاسیون های پودری
تالک دارویی (Talc)	در برخی فرمولاسیون ها به عنوان لغزنده یا کمک فرایند استفاده می شود.
نشاسته	بسته به ویژگی های فرمولاسیون ممکن است در بهبود برخی خواص فرایندی نقش داشته باشد.

 

6. مواد پوشش دهنده قرص

 

مواد پوشش دهنده (Tablet Coating Materials) برای ایجاد لایه ای روی سطح قرص به کار می روند. پوشش می تواند ظاهر محصول را بهبود دهد، طعم یا بوی نامطلوب را بپوشاند، تماس مستقیم ماده مؤثره با محیط را کاهش دهد یا در صورت طراحی مناسب، به حفاظت از دارو در برابر رطوبت و سایر عوامل محیطی کمک کند. نوع پوشش باید با هدف محصول و ویژگی های ماده مؤثره متناسب باشد؛ زیرا همه پوشش ها خاصیت محافظتی یکسانی ندارند.

 

مواد رایج در پوشش دهی قرص عبارتند از:

نام ماده	نقش و کاربرد
هیپروملوز (HPMC)	پلیمر رایج در پوشش های فیلمی فوری
پلی وینیل الکل (PVA)	تشکیل دهنده فیلم در سامانه های پوشش دهی مناسب
اتیل سلولز (Ethylcellulose)	پلیمر آب گریز که در برخی پوشش های کنترل کننده نفوذ و رهایش استفاده می شود.
پلی اتیلن گلیکول (PEG)	نرم کننده در برخی سامانه های پوشش دهی
پوویدون (PVP)	بسته به فرمولاسیون، می تواند به عنوان کمک فیلم سازی یا جزء محلول پوشش استفاده شود.
اکسیدهای آهن با گرید مناسب	رنگ دهنده در پوشش برخی قرص ها
تیتانیوم دی اکسید	ماده کدرکننده در برخی فرمولاسیون ها، مشروط به مجاز بودن در بازار هدف

 

فرمول پوشش معمولاً فقط از یک پلیمر تشکیل نمی شود. بسته به نوع سامانه، ممکن است به نرم کننده، رنگ دهنده، کدرکننده و سایر اجزای کمکی نیز نیاز باشد. حلال یا محیط پراکنش نیز باید با نوع پوشش و تجهیزات تولید سازگار باشد.

 

نکته فنی: پوشش فیلمی معمولی را نباید با پوشش روده ای یکسان دانست. پوشش معمولی ممکن است عمدتاً برای ظاهر، پوشاندن طعم یا حفاظت سطحی طراحی شود؛ در حالی که پوشش روده ای باید در شرایط مشخصی از محیط معده مقاومت کند و در شرایط مناسب روده عملکرد مورد انتظار را نشان دهد. انتخاب پلیمر به تنهایی برای تضمین این عملکرد کافی نیست و ترکیب پوشش، ضخامت لایه و شرایط فرایند نیز اهمیت دارند.

 

7. پلیمرها و مواد کنترل کننده رهایش دارو

 

در برخی قرص ها، آزادسازی ماده مؤثره باید با سرعت یا الگوی مشخصی انجام شود. برای این منظور از پلیمرها و مواد کمکی ویژه ای استفاده می شود که می توانند با ایجاد ماتریس، تنظیم نفوذ مایع یا تشکیل غشای کنترل کننده، بر سرعت آزادسازی دارو اثر بگذارند. این مواد در قرص های رهایش طولانی اثر، رهایش تأخیری یا برخی سامانه های تخصصی کاربرد دارند.

 

نام ماده یا گروه	نقش و کاربرد
هیپروملوز (HPMC) با گرید مناسب	تشکیل ماتریس در برخی قرص های رهایش طولانی اثر
اتیل سلولز	تشکیل لایه یا ماتریس کم حل شونده برای کنترل نفوذ و رهایش
هیپروملوز فتالیت (HPMCP)	پلیمر مورد استفاده در برخی پوشش های روده ای
استات سوکسینات هیپروملوز (HPMCAS)	پلیمر روده ای با ویژگی های وابسته به گرید و شرایط فرمولاسیون
پلیمرهای آکریلیکی دارویی، مانند گریدهای مناسب Eudragit	کاربرد در برخی سامانه های پوشش روده ای یا کنترل رهایش
پلی وینیل استات (PVAc) در سامانه های مناسب	کاربرد در برخی فرمولاسیون های ماتریسی یا کنترل کننده رهایش

 

نکته فنی: انتخاب پلیمر کنترل کننده رهایش باید بر اساس سازوکار مورد نظر، حلالیت ماده مؤثره، مقدار پلیمر، ویژگی های فیزیکی قرص و شرایط محیطی دستگاه گوارش انجام شود.

 

8. شیرین کننده ها و طعم دهنده ها

 

شیرین کننده ها و طعم دهنده ها بیشتر در قرص هایی اهمیت دارند که در دهان حل می شوند، جویده می شوند یا برای مصرف کننده باید طعم قابل قبولی داشته باشند. این مواد می توانند پذیرش محصول را بهبود دهند، اما انتخاب آنها باید با پایداری، سازگاری فرمولاسیون و الزامات ایمنی و مقرراتی متناسب باشد.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
آسپارتام (Aspartame)	شیرین کننده در برخی قرص های جویدنی و مکیدنی؛ برای افراد مبتلا به فنیل کتونوری محدودیت مهمی دارد.
سوکرالوز (Sucralose)	شیرین کننده در فرمولاسیون های مناسب
ساخارین سدیم (Sodium Saccharin)	شیرین کننده در برخی محصولات جامد خوراکی
آسه سولفام پتاسیم (Acesulfame Potassium)	شیرین کننده در فرمولاسیون های منتخب
منتول (Menthol)	ایجاد حس خنکی و طعم مشخص در برخی قرص های مکیدنی
طعم دهنده های مجاز دارویی	بهبود طعم متناسب با نوع محصول و بازار هدف

 

9. رنگ دهنده ها و مواد کدرکننده قرص

 

رنگ دهنده ها در برخی قرص ها و پوشش های آنها برای ایجاد ظاهر یکنواخت، تمایز میان محصولات یا شناسایی آسان تر شکل دارویی استفاده می شوند. مواد کدرکننده نیز می توانند شفافیت پوشش را کاهش دهند و به ایجاد پوشش یکنواخت کمک کنند. انتخاب این مواد باید با توجه به نوع قرص، سازگاری با سایر اجزای فرمولاسیون و مقررات بازار مقصد انجام شود.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
اکسید آهن قرمز	ایجاد رنگ قرمز یا طیف های نزدیک به آن در فرمولاسیون های مجاز
اکسید آهن زرد	ایجاد رنگ زرد در پوشش یا سایر اجزای مناسب قرص
اکسید آهن سیاه	ایجاد رنگ تیره در فرمولاسیون های مجاز
رنگ های مجاز دارویی	ایجاد رنگ مشخص بر اساس الزامات محصول
تیتانیوم دی اکسید	ماده کدرکننده در برخی فرمولاسیون ها، مشروط به مجاز بودن در بازار هدف

 

10. مواد مرطوب کننده و فعال کننده سطح

 

مواد فعال کننده سطح (Surfactants) می توانند ترشوندگی ذرات و تماس مایع با سطح ماده مؤثره را بهبود دهند. این ویژگی در برخی فرمولاسیون ها اهمیت دارد، به ویژه زمانی که ترشوندگی ضعیف یکی از عوامل محدود کننده انحلال باشد. با این حال، استفاده از این مواد به نیاز واقعی فرمولاسیون وابسته است و افزودن آنها به همه قرص ها ضرورت ندارد.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
سدیم لوریل سولفات (Sodium Lauryl Sulfate)	فعال کننده سطح برای بهبود ترشوندگی در فرمولاسیون های منتخب
پلی سوربات 80 (Polysorbate 80)	فعال کننده سطح در برخی فرمولاسیون های مناسب
پلی سوربات 20 (Polysorbate 20)	کمک به ترشوندگی یا حل پذیری برخی ترکیبات، بسته به سامانه فرمولاسیون

 

11. آنتی اکسیدان ها و مواد پایدارکننده

 

برخی مواد مؤثره در برابر اکسیژن، نور، رطوبت یا شرایط نامناسب شیمیایی حساس اند. در چنین مواردی، ممکن است از آنتی اکسیدان ها یا سایر مواد پایدارکننده استفاده شود تا سرعت تخریب کاهش یابد. انتخاب این مواد به مسیر تخریب ماده مؤثره، سازگاری اجزای فرمولاسیون و شرایط نگهداری محصول وابسته است.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
اسید اسکوربیک (Ascorbic Acid)	آنتی اکسیدان در فرمولاسیون های مناسب
آلفا توکوفرول (Alpha-Tocopherol)	آنتی اکسیدان مناسب برای برخی محیط های چربی دوست
بوتیل هیدروکسی آنیزول (BHA)	آنتی اکسیدان در کاربردهای مجاز و متناسب با فرمولاسیون
بوتیل هیدروکسی تولوئن (BHT)	آنتی اکسیدان برای برخی ترکیبات حساس به اکسیداسیون
متابی سولفیت سدیم (Sodium Metabisulfite)	عامل کاهنده یا آنتی اکسیدان در فرمولاسیون های منتخب

 

12. مواد تنظیم کننده pH و سامانه های بافری

 

مواد تنظیم کننده pH و بافرها در فرمولاسیون هایی استفاده می شوند که کنترل شرایط اسیدی یا بازی برای پایداری، انحلال یا عملکرد محصول اهمیت دارد. این مواد ممکن است در برخی قرص های جوشان، قرص های حاوی اجزای حساس به pH یا سامانه های تخصصی مورد استفاده قرار گیرند؛ اما در همه قرص های معمولی به افزودن آنها نیازی نیست.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
اسید سیتریک (Citric Acid)	تنظیم اسیدیته و شرکت در واکنش جوشان در فرمولاسیون های مناسب
سدیم سیترات (Sodium Citrate)	جزء سامانه های بافری در فرمولاسیون های منتخب
اسید تارتاریک (Tartaric Acid)	تنظیم اسیدیته یا شرکت در سامانه جوشان
سدیم هیدروژن کربنات (Sodium Bicarbonate)	جزء قلیایی سامانه جوشان و تنظیم کننده pH در کاربردهای مناسب
سایر نمک های بافری مناسب	کنترل pH در فرمولاسیون هایی که به چنین سامانه ای نیاز دارند

 

نکته فنی: انتخاب بافر باید بر اساس pH هدف، ظرفیت بافری، مقدار آب در دسترس و سازگاری شیمیایی انجام شود. در قرص های جوشان، تماس ناخواسته اجزای اسیدی و قلیایی با رطوبت می تواند واکنش زودهنگام ایجاد کند؛ به همین دلیل کنترل رطوبت مواد اولیه، شرایط محیط تولید و بسته بندی اهمیت ویژه ای دارد.

 

13. مواد جاذب و حامل در ساخت قرص

 

مواد جاذب و حامل در فرمولاسیون هایی کاربرد دارند که به جذب مایعات، توزیع یکنواخت یک جزء در مخلوط یا بهبود ویژگی های فیزیکی مواد اولیه نیاز دارند. اهمیت این گروه به ویژه زمانی بیشتر می شود که ماده مؤثره یا یکی از اجزای فرمولاسیون به صورت مایع، روغنی یا با مقدار کم به مخلوط افزوده شود. البته هر ماده جاذب برای هر مایع یا ماده مؤثره مناسب نیست و ظرفیت جذب به ویژگی های سطحی، تخلخل و سازگاری شیمیایی ماده بستگی دارد.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
سیلیس کلوئیدی بی آب	بهبود جریان پذیری و کمک به جذب برخی مایعات در فرمولاسیون های مناسب
سلولز میکروکریستالین	حامل و پرکننده با قابلیت فشرده سازی مناسب در برخی فرمولاسیون ها
کلسیم سیلیکات	جاذب در کاربردهای منتخب، مشروط به گرید دارویی مناسب
نشاسته	بسته به نوع و گرید، ممکن است به عنوان حامل یا جزء جاذب در فرمولاسیون استفاده شود.

 

نکته فنی: ظرفیت جذب بالا به تنهایی معیار کافی برای انتخاب ماده نیست. ماده جاذب نباید موجب ناسازگاری شیمیایی، افت جریان پذیری، افزایش نامطلوب حجم قرص یا اختلال در آزادسازی دارو شود.

 

14. مواد اولیه ویژه قرص های جوشان

 

قرص های جوشان برای آزادسازی گاز، معمولاً دی اکسید کربن (CO₂)، هنگام تماس با آب طراحی می شوند. این ویژگی اغلب از واکنش میان یک جزء اسیدی و یک جزء کربناتی یا بی کربناتی حاصل می شود. آزاد شدن گاز به پراکنده شدن و حل شدن اجزای قرص در آب کمک می کند و در کنار آن، ترکیب مواد باید به گونه ای انتخاب شود که محصول از نظر طعم، پایداری و سرعت حل شدن عملکرد مناسبی داشته باشد. در فرمولاسیون این قرص ها، علاوه بر اجزای اصلی واکنش، ممکن است از پرکننده ها، شیرین کننده ها، طعم دهنده ها و مواد کمکی دیگری نیز استفاده شود.

 

نام ماده	نقش و کاربرد
اسید سیتریک	جزء اسیدی رایج در سامانه های جوشان؛ در تنظیم اسیدیته و ویژگی های طعمی محلول نیز نقش دارد.
اسید تارتاریک	جزء اسیدی که می تواند در کنار اسید سیتریک یا در سامانه های اسیدی دیگر استفاده شود و بر ویژگی های فرمولاسیون اثر بگذارد.
سدیم هیدروژن کربنات (سدیم بی‌کربنات)	جزء قلیایی که در واکنش با اسید، دی اکسید کربن آزاد می کند.
مانیتول	پرکننده ای با طعم نسبتاً مطلوب که در برخی فرمولاسیون های جوشان استفاده می شود.
سوکرالوز یا سایر شیرین کننده های مجاز	بهبود طعم و کاهش مزه نامطلوب برخی مواد مؤثره یا اجزای فرمولاسیون.
طعم دهنده های مجاز دارویی	بهبود پذیرش محصول پس از حل‌شدن در آب؛ انتخاب آنها به پایداری و سازگاری با فرمولاسیون بستگی دارد.

 

در قرص جوشان، اسید و بی کربنات با تماس با آب وارد واکنش می شوند و گاز دی اکسید کربن تولید می کنند. مقدار و نسبت این اجزا باید متناسب با فرمولاسیون تعیین شود؛ زیرا علاوه بر میزان گاز آزادشده، بر pH محلول نهایی، طعم و ویژگی های مصرفی محصول نیز اثر می گذارند. اسید سیتریک و اسید تارتاریک از اجزای رایج این سامانه ها هستند، اما انتخاب آنها صرفاً به قدرت اسیدی محدود نمی شود. ویژگی های فیزیکی، طعم، رطوبت و سازگاری با سایر مواد نیز در انتخاب نوع و مقدار اسید اهمیت دارند. بنابراین، یک نسبت ثابت برای تمام قرص های جوشان قابل استفاده نیست.

 

بسته به ویژگی های فرمولاسیون، ممکن است مواد کمکی دیگری نیز به قرص جوشان افزوده شوند. برای مثال، برخی پرکننده ها به تنظیم وزن قرص کمک می کنند و عوامل بهبود دهنده جریان پذیری می توانند در انتقال یکنواخت مخلوط پودری به دستگاه پرس مؤثر باشند. در صورت نیاز به روان کننده، انتخاب ماده باید با توجه به سازگاری آن با سامانه جوشان و سرعت حل شدن قرص انجام شود. استفاده از مواد کمکی در این محصولات باید با دقت بیشتری انجام شود؛ زیرا برخی مواد آب گریز یا موادی که رطوبت جذب می کنند، ممکن است بر سرعت حل شدن یا پایداری قرص اثر نامطلوب داشته باشند.

 

کنترل رطوبت در تولید و نگهداری قرص جوشان اهمیت زیادی دارد. جذب رطوبت می تواند واکنش میان اجزای اسیدی و قلیایی را پیش از مصرف آغاز کند و باعث کاهش توان جوشان، تغییر ظاهر یا افت پایداری محصول شود. برای کاهش این ریسک، باید رطوبت مواد اولیه و محیط تولید کنترل شود و فرایند ساخت و بسته بندی متناسب با حساسیت محصول انتخاب شود.

 

استفاده از بسته بندی با سد رطوبتی مناسب، مانند بسته های تکی یا ظروف دربسته دارای سامانه محافظت در برابر رطوبت، می تواند به حفظ کیفیت محصول کمک کند. نسبت اجزای اسیدی و قلیایی، نوع مواد کمکی و شرایط بسته بندی باید بر اساس فرمولاسیون و عملکرد مورد انتظار تعیین شوند؛ زیرا قرص جوشان علاوه بر آزادسازی گاز، باید از نظر حل شدن، طعم و پایداری نیز کیفیت قابل قبولی داشته باشد.

 

15. مواد مورد استفاده در انواع خاص قرص

 

برخی قرص ها به دلیل شیوه مصرف، محل آزادسازی دارو یا ویژگی های عملکردی مورد انتظار، به مواد کمکی تخصصی تری نیاز دارند. این مواد جایگزین همه اجزای معمول قرص نیستند، بلکه در کنار پرکننده ها، چسباننده ها و سایر مواد پایه، برای ایجاد ویژگی مشخصی به کار می روند.

 

نوع قرص	مواد یا گروه های مورد استفاده	هدف اصلی
قرص جویدنی	مانیتول، سوربیتول و شیرین کننده های مناسب	بهبود طعم و ویژگی های حسی
قرص مکیدنی	شیرین کننده ها، طعم دهنده ها و مواد ایجاد کننده بافت مناسب	آزادسازی تدریجی اجزا در دهان
قرص روده ای	پلیمرهای مقاوم به محیط اسیدی، مانند گریدهای مناسب HPMCP یا HPMCAS	تأخیر در آزادسازی تا رسیدن به شرایط مناسب
قرص رهایش طولانی اثر	پلیمرهای ماتریسی مانند گریدهای مناسب HPMC یا پلیمرهای پوششی منتخب	کنترل سرعت آزادسازی دارو
قرص مخاط چسب	پلیمرهایی مانند برخی گریدهای HPMC یا HPC	افزایش چسبندگی به سطح مخاط، بسته به محل مصرف و طراحی محصول
قرص زیرزبانی	مواد جانبی متناسب با واپاشی یا انحلال موردنیاز	فراهم کردن آزادسازی مناسب در محل مصرف

 

 

مواد اولیه مورد استفاده در روکش قرص

 

روکش قرص لایه ای است که روی سطح قرص قرار می گیرد و می تواند با هدف بهبود ظاهر، کاهش تماس دارو با عوامل محیطی، پوشاندن طعم نامطلوب یا کنترل محل و سرعت آزادسازی ماده مؤثره استفاده شود. نوع روکش به عملکرد مورد انتظار از محصول بستگی دارد.

 

در فرمولاسیون روکش، پلیمرهایی مانند هیدروکسی پروپیل متیل سلولز (HPMC)، پلی وینیل الکل (PVA) و اتیل سلولز کاربرد دارند. انتخاب پلیمر و سایر اجزای پوشش، از جمله نرم کننده ها و رنگ دهنده ها، به نوع قرص و ویژگی های فرایند تولید وابسته است. برای مثال، روکش فیلمی معمولی عمدتاً برای بهبود ظاهر و محافظت سطحی به کار می رود؛ درحالی‌که روکش روده ای برای مقاومت در برابر شرایط اسیدی معده و آزادسازی در محیط مناسب تر طراحی می شود. برای آشنایی با انواع روکش قرص، مواد اولیه پوشش دهنده و روش های روکش زنی، مقاله روکش قرص؛ انواع، مواد اولیه و کاربردها را مطالعه کنید.

 

روش های اصلی ساخت قرص

 

انتخاب روش تولید قرص به ویژگی های ماده مؤثره، خواص فیزیکی مخلوط پودری، حساسیت مواد به رطوبت و حرارت و مشخصات محصول نهایی بستگی دارد. سه روش رایج در تولید قرص عبارتند از پرس مستقیم، گرانولاسیون مرطوب و گرانولاسیون خشک. هر روش به شرایط متفاوتی نیاز دارد و می تواند بر یکنواختی، استحکام و عملکرد قرص نهایی اثر بگذارد.

 

1. ساخت قرص به روش پرس مستقیم

 

در روش پرس مستقیم، مواد اولیه پس از توزین و اختلاط، بدون انجام مرحله گرانول سازی مستقیماً وارد دستگاه پرس قرص می شوند. این روش مراحل تولید کمتری دارد و برای موادی مناسب است که جریان پذیری و قابلیت فشرده شدن کافی دارند. با این حال، اگر مخلوط پودری خواص فیزیکی مناسبی نداشته باشد، ممکن است مشکلاتی مانند جدایش اجزا، تغییر وزن قرص ها یا کاهش استحکام ایجاد شود.

 

2. ساخت قرص به روش گرانولاسیون مرطوب

 

در گرانولاسیون مرطوب، با استفاده از یک مایع گرانول ساز، ذرات پودر به یکدیگر متصل می شوند و گرانول تشکیل می دهند. این گرانول ها پس از خشک شدن و تنظیم اندازه، با سایر مواد مورد نیاز مخلوط و فشرده می شوند. این روش می تواند جریان پذیری و یکنواختی مخلوط را بهبود دهد؛ اما برای مواد حساس به رطوبت یا حرارت، انتخاب شرایط فرایند اهمیت ویژه ای دارد.

 

3. ساخت قرص به روش گرانولاسیون خشک

 

در گرانولاسیون خشک، ذرات پودر بدون افزودن مایع، تحت فشار به توده های متراکم تبدیل می شوند. این توده ها سپس خرد و دانه بندی می شوند تا گرانول مناسب برای فشرده سازی نهایی به دست آید. این روش برای فرمولاسیون هایی که به رطوبت حساس اند یا نمی توانند مراحل خشک کردن را تحمل کنند، گزینه قابل بررسی است؛ هرچند فشار اعمال شده و ویژگی های گرانول حاصل باید به دقت کنترل شوند. در نهایت، انتخاب روش قرص سازی باید بر اساس ویژگی های فرمولاسیون و نتایج آزمون های تولید و کنترل کیفیت انجام شود؛ زیرا هیچ یک از این روش ها برای تمام مواد مؤثره و محصولات دارویی بهترین گزینه نیست.

 

نکات مهم در خرید و کنترل کیفیت مواد اولیه ساخت قرص

 

کیفیت مواد اولیه یکی از عوامل مؤثر بر یکنواختی تولید، پایداری و عملکرد قرص نهایی است. هنگام خرید مواد اولیه ساخت قرص، تنها نام ماده و قیمت آن اهمیت ندارد؛ گرید دارویی، مشخصات فنی، خلوص، قابلیت ردیابی و ثبات کیفیت بین بچ های مختلف نیز باید بررسی شوند. این موارد به تولید کننده کمک می کنند تا از ورود مواد نامنطبق به فرایند تولید جلوگیری کند.

 

بررسی گواهی آنالیز و مشخصات فنی

برای هر محموله مواد اولیه، گواهی آنالیز (COA) همان بچ باید بررسی شود. این گواهی اطلاعاتی درباره نتایج آزمون های کیفی ماده ارائه می دهد و باید با مشخصات فنی مورد تأیید تولیدکننده مطابقت داشته باشد. بسته به نوع ماده، مواردی مانند شناسایی، خلوص، مقدار ناخالصی ها، رطوبت، اندازه ذرات و آزمون های اختصاصی اهمیت دارند. صرف وجود COA کافی نیست؛ نتایج باید از نظر انطباق با حدود پذیرش بررسی شوند.

 

انتخاب گرید مناسب دارویی

مواد دارای نام شیمیایی یکسان ممکن است در گریدها و مشخصات کیفی متفاوت عرضه شوند. برای تولید قرص، باید ماده ای انتخاب شود که با الزامات فرمولاسیون دارویی و استانداردهای مرتبط، مانند فارماکوپه USP–NF یا فارماکوپه اروپا (Ph. Eur.)، مطابقت داشته باشد؛ البته استاندارد قابل‌اعمال به نوع ماده و الزامات بازار مقصد بستگی دارد. عنوان «گرید دارویی» به تنهایی تضمین کننده مناسب بودن ماده برای هر فرمولاسیون نیست و مشخصات اختصاصی آن نیز باید بررسی شود.

 

کنترل بسته بندی، شرایط نگهداری و قابلیت ردیابی

بسته بندی مواد اولیه باید سالم، مناسب و متناسب با حساسیت ماده به رطوبت، نور، اکسیژن یا آلودگی باشد. شماره بچ، تاریخ تولید، تاریخ انقضا یا زمان بازآزمایی و اطلاعات تولیدکننده باید قابل ردیابی باشند. همچنین شرایط حمل و نقل و نگهداری باید مطابق دستورالعمل تأمین کننده رعایت شود؛ زیرا تغییر شرایط نگهداری می تواند بر کیفیت برخی مواد اثر بگذارد.

 

ارزیابی تأمین کننده و ثبات کیفیت

انتخاب تأمین کننده معتبر باید بر اساس مستندات کیفی، قابلیت ارائه مدارک، سابقه تأمین و ثبات مشخصات محصول انجام شود. برای مواد کمکی دارویی، وضعیت نظام مدیریت کیفیت و انطباق تولیدکننده با الزامات مرتبط نیز باید متناسب با مقررات و ریسک ماده ارزیابی شود. تغییر تولیدکننده، محل تولید یا مشخصات ماده ممکن است بر عملکرد فرمولاسیون اثر بگذارد؛ بنابراین تغییرات مهم باید پیش از استفاده در تولید، ارزیابی و مستند شوند.

 

در مجموع، خرید مطمئن مواد اولیه ساخت قرص به بررسی همزمان مشخصات فنی، مدارک کیفی، شرایط نگهداری و قابلیت ردیابی نیاز دارد. این رویکرد به کاهش ریسک عدم انطباق مواد و حفظ ثبات کیفیت محصول نهایی کمک می کند.

 

 

پرسش های متداول درباره مواد اولیه ساخت قرص

 

مهمترین مواد اولیه مورد استفاده در ساخت قرص کدام اند؟

مواد اولیه ساخت قرص شامل ماده مؤثره دارویی و مواد کمکی مانند پرکننده ها، چسباننده ها، واپاشاننده ها، روان کننده ها و در صورت نیاز مواد پوشش دهنده است. بسته به نوع قرص و ویژگی های فرمولاسیون، ممکن است از شیرین کننده ها، پایدارکننده ها یا پلیمرهای کنترل کننده رهایش نیز استفاده شود.

 

آیا همه قرص ها به مواد پرکننده نیاز دارند؟

خیر. استفاده از پرکننده به مقدار ماده مؤثره و ویژگی های فرمولاسیون بستگی دارد. در بسیاری از قرص ها، پرکننده برای رسیدن به وزن و حجم مناسب و بهبود قابلیت تولید استفاده می شود؛ اما در برخی فرمولاسیون ها ممکن است نیازی به افزودن آن نباشد.

 

تفاوت مواد مؤثره و مواد کمکی در ساخت قرص چیست؟

ماده مؤثره دارویی (API) مسئول اثر درمانی مورد انتظار دارو است؛ درحالی‌که مواد کمکی برای کمک به تولید، ایجاد استحکام مناسب، بهبود واپاشی، کنترل رهایش یا افزایش پایداری محصول به کار می روند. مواد کمکی معمولاً نقش درمانی اصلی ندارند، اما انتخاب نامناسب آنها می تواند بر کیفیت و عملکرد قرص اثر بگذارد.

 

برای ساخت قرص به روش پرس مستقیم چه موادی مناسب اند؟

در پرس مستقیم معمولاً از مواد دارای قابلیت فشرده سازی و جریان پذیری مناسب استفاده می شود. میکروکریستالین سلولز، لاکتوز بدون آب با گرید مناسب، مانیتول مخصوص پرس مستقیم و دی کلسیم فسفات از گزینه های قابل‌بررسی هستند. انتخاب نهایی به ویژگی های ماده مؤثره و عملکرد کل مخلوط پودری بستگی دارد.

 

کدام مواد برای باز شدن قرص در بدن استفاده می شوند؟

مواد واپاشاننده مانند کراس کارملوز سدیم، سدیم نشاسته گلیکولات و کراس پویدون به متلاشی شدن قرص پس از تماس با مایع کمک می کنند. با این حال، سرعت واپاشی به تنهایی نشان دهنده سرعت انحلال یا میزان جذب دارو نیست و عملکرد محصول باید با آزمون های مناسب ارزیابی شود.

 

آیا مواد اولیه ساخت قرص باید گرید دارویی داشته باشند؟

مواد اولیه باید با الزامات کیفی و مقررات مربوط به کاربرد دارویی مطابقت داشته باشند. هنگام خرید، علاوه بر گرید ماده، مشخصات فنی، گواهی آنالیز هر بچ، حدود ناخالصی ها و سایر آزمون های مرتبط نیز باید بررسی شوند. مناسب بودن ماده برای یک فرمولاسیون مشخص صرفاً با عنوان گرید دارویی تعیین نمی شود.

 

هنگام خرید مواد اولیه ساخت قرص چه مدارکی باید بررسی شوند؟

مهمترین مدارک و اطلاعات شامل گواهی آنالیز (COA) مربوط به بچ، مشخصات فنی محصول، اطلاعات تولیدکننده، شماره بچ، تاریخ تولید و انقضا یا بازآزمایی و شرایط نگهداری است. بسته به نوع ماده و الزامات تولید، ممکن است مدارک تکمیلی مربوط به ناخالصی ها، کیفیت میکروبی یا انطباق با استانداردهای دارویی نیز لازم باشند.

 

منبع:

https://www.simsonpharma.com/blog-details/types-of-raw-materials-in-pharmaceutical-industry